Nga Andrew Higgins
The New York Times
Kleriku mysliman po pĂ«rgatitet tĂ« udhĂ«heqĂ« atĂ« qĂ«, nĂ«se gjithçka shkon siç Ă«shtĂ« planifikuar, do tĂ« bĂ«het shteti mĂ« i vogĂ«l nĂ« botĂ«. Shteti i tij mysliman i shpresuar nĂ« TiranĂ«, kryeqyteti i ShqipĂ«risĂ«, do tĂ« jetĂ« njĂ« enklavĂ« sovrane e stilit tĂ« Vatikanit qĂ« do tĂ« kontrollojĂ« territorin me madhĂ«sinĂ« e pesĂ« blloqeve tĂ« qytetit tĂ« Nju Jorkut dhe do tĂ« lejojĂ« alkoolin, tâi lejojĂ« gratĂ« tĂ« veshin çfarĂ« tĂ« duan dhe tĂ« mos vendosin rregulla tĂ« stilit tĂ« jetesĂ«s.
âZoti nuk ndalon asgjĂ«;
prandaj na dha mendjenâ, tha kleriku Edmond Brahimaj, i njohur nga ndjekĂ«sit si Baba Mondi, duke shpjeguar se si synon tĂ« sundojĂ« mbi njĂ« copĂ« toke prej 27 hektarĂ«sh qĂ« ShqipĂ«ria dĂ«shiron ta kthejĂ« nĂ« njĂ« shtet sovran me administratĂ«n e saj, pasaportat dhe kufijtĂ«. Kryeministri shqiptar Edi Rama thotĂ« se nĂ« tĂ« ardhmen e afĂ«rt do tĂ« shpallĂ« planet pĂ«r entitetin, qĂ« do tĂ« quhet Shteti Sovran i Urdhrit Bektashi.
âTĂ« gjitha vendimet do tĂ« merren me dashuri dhe mirĂ«si,â tha Baba Mondi, 65 vjeç, njĂ« ish-oficer i UshtrisĂ« Shqiptare, i cili nderohet nga miliona nĂ« mbarĂ« botĂ«n me titullin e tij zyrtar, ShenjtĂ«ria e Tij Haxhi Dede Baba. Ai Ă«shtĂ« udhĂ«heqĂ«si kryesor i Bektashinjve, njĂ« rend sufi shiit i themeluar nĂ« shekullin e 13-tĂ« nĂ« Turqi, por tani me qendĂ«r nĂ« ShqipĂ«ri.
NĂ« njĂ« intervistĂ«, kryeministri Rama tha se qĂ«llimi i shtetit tĂ« ri ishte tĂ« promovonte njĂ« version tolerant tĂ« Islamit me tĂ« cilin krenohet ShqipĂ«ria. âNe duhet tĂ« kujdesemi pĂ«r kĂ«tĂ« thesar, qĂ« Ă«shtĂ« toleranca fetare dhe qĂ« nuk duhet ta marrim kurrĂ« si tĂ« mirĂ«qenĂ«,â tha ai.
NjĂ« mikroshtet i moderuar islamik, tha kryeministri, do tĂ« dĂ«rgonte njĂ« mesazh: âMos lejoni qĂ« stigma e muslimanĂ«ve tĂ« pĂ«rcaktojĂ« se cilĂ«t janĂ« muslimanĂ«tâ.
Territori i shtetit tĂ« ri islamik tĂ« propozuar Ă«shtĂ« njĂ« kompleks nĂ« njĂ« lagje banimi me qira tĂ« ulĂ«t nĂ« TiranĂ«n lindore. ĂshtĂ« vetĂ«m njĂ« e katĂ«rta e madhĂ«sisĂ« sĂ« qytetit tĂ« Vatikanit, aktualisht vendi mĂ« i vogĂ«l nĂ« botĂ«, i qeverisur nga Papa, njĂ« monark absolut.
Baba Mondi tha se âmadhĂ«sia nuk ka rĂ«ndĂ«siâ, duke shtuar, âUnĂ« nuk kam nevojĂ« tĂ« jem diktatorâ, megjithĂ«se pranoi se i vetmi kufizim domethĂ«nĂ«s nĂ« autoritetin e tij do tĂ« jetĂ« Zoti.
Pasi qerasi vizitorët me raki, ai vuri në dukje se nuk pretendonte për pagabueshmëri.
âVetĂ«m Zoti,â tha ai, ânuk bĂ«n gabime.â
Kryegjyshata përmban një sallë mbledhjesh dhe lutjesh me kupolë, një muze që tregon historinë e urdhrit, një klinikë, një arkivë dhe zyrat administrative të Baba Mondit, një burrë gazmor me mjekër të bardhë që përbuz dogmat e ngurtë.
EkstremistĂ«t myslimanĂ« qĂ« vendosin bomba dhe pĂ«rdorin dhunĂ«n pĂ«r tĂ« pĂ«rhapur versionin e tyre tĂ« besimit, tha ai, âjanĂ« thjesht kaubojâ.
Duke kombinuar një interpretim të lirë të Kuranit me misticizmin, elementet e besimeve para-islamike të Turqisë dhe përkushtimin ndaj njerëzve të tyre të mençur të vdekur, të njohur si dervishët, bektashinjtë e zhvendosën selinë e tyre në Tiranë nga Turqia gati një shekull më parë pas Mustafa Kemal Ataturkut, babait themelues të Republikës Turke.
Të parë si heretikë nga shumë shiitë dhe sunitë konservatorë dhe të nënshtruar shekuj persekutimi në tokat myslimane, bektashinjtë kanë qenë një forcë në Shqipëri dhe vendet fqinje si Kosova dhe Maqedonia që nga pushtimi i Ballkanit nga Perandoria Osmane në shekujt XIV dhe XV.
Anëtarët e sektit luajtën një rol të rëndësishëm në zgjimin nacionalizmit të Shqipërisë kundër sundimit turk, duke promovuar një version të relaksuar të Islamit që ndihmoi në grumbullimin e komuniteteve të mëdha myslimane dhe të krishtera të vendit pas kauzës laike të pavarësisë.
MegjithĂ«se njĂ« nga vendet mĂ« tĂ« varfra tĂ« EvropĂ«s, ShqipĂ«ria ka njĂ« histori tĂ« gjatĂ« nĂ« ndihmĂ«n e njerĂ«zve nĂ« nevojĂ«, duke strehuar hebrenjtĂ« gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore dhe afganĂ«t qĂ« ikĂ«n nga talibanĂ«t nĂ« vitin 2021. Aeroporti i saj ndĂ«rkombĂ«tar mban emrin e âNĂ«nĂ« TerezĂ«sâ, murgeshĂ«s etnike shqiptare qĂ« u nderua me çmimin Nobel pĂ«r Paqen pĂ«r punĂ«n e saj bamirĂ«se nĂ« Indi.
NjĂ« ekip ekspertĂ«sh ligjorĂ«, pĂ«rfshirĂ« juristĂ« ndĂ«rkombĂ«tarĂ«, po hartojnĂ« legjislacionin qĂ« pĂ«rcakton statusin sovran tĂ« shtetit tĂ« ri brenda ShqipĂ«risĂ«. Kjo do tĂ« duhet tĂ« miratohet nga Parlamenti, i kontrolluar nga Partia Socialiste nĂ« pushtet e zotit Rama. ĂshtĂ« e paqartĂ« se cilat vende, nĂ«se ka, do tĂ« pranojnĂ« tĂ« njohin sovranitetin e bektashinjve.
Deri më tani, z. Rama, një katolik jo praktikant, tha se vetëm disa nga ndihmësit e tij më të afërt e dinë për planin dhe aleatët e NATO-s si Shtetet e Bashkuara nuk janë konsultuar.
Një vend që ka shumë pak gjasa ta njohë atë është Irani, i cili ka shumë ndjekës kryesisht të fshehtë të islamit sufi, duke përfshirë disa bektashinj, por e sheh veten si rojtar i Islamit shiit.
âIranianĂ«t janĂ« sinqerisht mendimi im i funditâ, tha zoti Rama, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje se ShqipĂ«ria i ndĂ«rpreu marrĂ«dhĂ«niet diplomatike me Iranin nĂ« vitin 2022 pasi ishin pas sulmit kibernetik ndaj qeverisĂ« shqiptare dhe rrjeteve bankare.
Baba Mondi ka bërë një fushatë të gjatë kundër ekstremizmit.
Pasi militantĂ«t islamikĂ« vranĂ« 12 persona nĂ« njĂ« sulm nĂ« vitin 2015 nĂ« tĂ« pĂ«rjavshmen satirike franceze Charlie Hebdo, lideri bektashian udhĂ«toi pĂ«r nĂ« Paris sĂ« bashku me zotin Rama, kryeministrin, pĂ«r tâu bashkuar nĂ« njĂ« marshim kundĂ«r terrorizmit.
Ai tha se shteti i ri bektashi mund tĂ« ketĂ« nevojĂ« pĂ«r njĂ« shĂ«rbim tĂ« vogĂ«l inteligjence âsepse edhe ne kemi armiqâ, por nuk do tĂ« ketĂ« ushtri, roje kufitare apo gjykata. Detaje tĂ« tilla si kush do tĂ« kualifikohet pĂ«r pasaporta ende duhet tĂ« pĂ«rpunohen, shtoi ai, por ngjyra e pasaportĂ«s Ă«shtĂ« vendosur: jeshile, njĂ« ngjyrĂ« e rĂ«ndĂ«sishme nĂ« Islam. ShqipĂ«ria lejon dyshtetĂ«sinĂ«.
I pĂ«rkushtuar pĂ«r tĂ« qetĂ«suar e jo pĂ«r tĂ« nxitur tensionet, shteti i ri tashmĂ« Ă«shtĂ« betuar dhe pĂ«r mallkimin e shumĂ« kombeve â atĂ« tĂ« ambicies territoriale. Baba Mondi u zotua se nuk do tĂ« bĂ«jĂ« asnjĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« zgjeruar territorin e tij pĂ«r tĂ« marrĂ« tokat e vjetra nĂ« emĂ«r tĂ« urdhrit tĂ« tij nĂ« kryeqytet.
Kompleksi i Tiranës, i cili fillimisht mbulonte rreth 90 hektarë, është tkurrur me dy të tretat që kur ish-diktatori komunist i Shqipërisë, Enver Hoxha, nxori jashtë ligjit çdo fe në vitin 1967 dhe qeveria e tij filloi të ndërtonte magazina në territorin bektashi në kryeqytet. Pas rënies së komunizmit në 1991, bektashinjtë humbën akoma më shumë tokë kur zhvilluesit privatë ndërtuan shtëpi pranë të kompleksit pa leje.
Zoti Rama tha se kufijtĂ« e shtetit tĂ« propozuar bektashi do tĂ« pĂ«rcaktohen nga ajo qĂ« ka sekti: âAjo qĂ« u sekuestrua nuk Ă«shtĂ« pjesĂ« e kĂ«sajâ, tha ai. Grindjet pĂ«r pronĂ«sinĂ« e pronave, tha ai, vetĂ«m sa do tĂ« minonin qĂ«llimin e shtetit si njĂ« âmodel bashkĂ«jetesĂ«â.
âNuk Ă«shtĂ« njĂ« çështje pronĂ«sie, por njĂ« çështje shpirtĂ«rore,â tha ai.
Baba Mondi, nga ana e tij, e shpalli planin e shtetĂ«sisĂ« ânjĂ« mrekulliâ dhe shpreson se Shtetet e Bashkuara dhe fuqitĂ« e tjera perĂ«ndimore do ta njohin sovranitetin e shtetit tĂ« tij nĂ«se Parlamenti miraton planin e kryeministrit.
âNe meritojmĂ« njĂ« shtet,â tha ai, âNe jemi tĂ« vetmit nĂ« botĂ« qĂ« themi tĂ« vĂ«rtetĂ«n pĂ«r Islaminâ dhe âmos e ngatĂ«rroni atĂ« me politikĂ«nâ.
Sa besimtarë bektashinj ka në botë është e paqartë, madje numri i tyre në Shqipëri është subjekt i vlerësimeve jashtëzakonisht të ndryshme, duke filluar nga vetëm disa për qind e popullsisë së vendit prej më pak se tre milionë deri në shumëfishin e asaj.
Baba Mondi tha se rreth gjysma e popullsisë së përgjithshme ishte bektashi, pjesa tjetër ishin sunitë, katolikë, të krishterë ortodoksë dhe të krishterë ungjillorë. Ky është pothuajse me siguri një ekzagjerim, por pasqyron një pikëpamje të përhapur të sektit, madje edhe midis disa të krishterëve, si feja kombëtare e Shqipërisë.
Në Krujë, një qytet në veri të kryeqytetit që është vendi i një kështjelle të përdorur në shekullin e 15-të nga Skënderbeu, heroi kombëtar i Shqipërisë, Ismet Kaciu, një mësues bektashi në pension, tha se nuk kishte dëgjuar për planet e zotit Rama për dhënien e sovranitetit në formën e stilit të Vatikanit mbi zonën e Tiranës.
E ndërsa viziton një faltore të bektashinjve pranë kalasë së Skënderbeut, u shpreh se do të ishte shumë i lumtur nëse kjo do të ndodhte. Ai tha se do të ndihmonte që shqiptarët e rinj, përfshirë katër fëmijët e tij, që punojnë në Itali, të mos largoheshin nga besimi dhe vendi i tyre.
Nuri Ceni, njĂ« historian bektashi 79-vjeçar, e pĂ«rshĂ«ndeti ofertĂ«n e shtetĂ«sisĂ« si ânjĂ« dhuratĂ« jashtĂ«zakonisht tĂ« rĂ«ndĂ«sishmeâ qĂ« jo vetĂ«m do tĂ« forconte islamin tolerant brenda ShqipĂ«risĂ«, por gjithashtu do tĂ« ndihmonte nĂ« pĂ«rhapjen e âmesazhit tonĂ« tĂ« bashkĂ«jetesĂ«s paqĂ«sore pavarĂ«sisht nga feja apo racaâ.
âNe jemi kundĂ«r tĂ« gjitha formave tĂ« ekstremizmit qĂ« sot janĂ« kaq tĂ« rrezikshme,â shtoi ai
Zoti Rama pranoi se krijimi i një shteti sovran islamik në Tiranë do të kërkonte kohë.
âNdoshta tĂ« gjithĂ« do tĂ« thonĂ«: âKy djalĂ« Ă«shtĂ« i çmendurâ, tha ai. Por, ai shtoi: âKĂ«tĂ« e kanĂ« thĂ«nĂ« shumĂ« herĂ« mĂ« parĂ«. nuk mĂ« intereson. GjĂ«ja e rĂ«ndĂ«sishme, e çmendur apo jo, Ă«shtĂ« tĂ« luftosh pĂ«r mirĂ«.â
Shenim: Autori, AndreĂ« Higgins Ă«shtĂ« shefi i zyrĂ«s sĂ« EvropĂ«s Lindore dhe Qendrore pĂ«r âThe Timesâ me qendĂ«r nĂ« VarshavĂ«. Titulli origjinal i shkrimit: Albania Is Planning a New Muslim State Inside Its Capital