Mihal Grameno Lindi në Korçë, në vitin 1871, në një familje atdhetare nga shtresa zejtare dhe tregtare. Ishte luftëtar dhe intelektual i shquar i Rilindjes sonë Kombëtare.Mësimet e para i mori në vendlindje. Në moshë të re mërgoi në Bukuresht, ku u lidh me shoqërinë “Drita”. Aty u lidh me lëvizjen atdhetare dhe më 1889 u zgjodh sekretar i shoqërisë “Drita”. Me vullnet dhe këmbëngulje punoi për të zgjeruar horizontin e tij kulturor.

Hyri në lëvizjen kombëtare që nga fundi i shek. XIX. Botoi vjersha dhe artikuj në shtypin e kohës. Në vitet 1907-1908 luftoi në radhët e Çetës së Çerçiz Topullit, më 1908 mori pjesë në Kongresin e Manastirit. Për veprimtarinë e tij u dënua disa herë me burgim prej qeverisë osmane. Pas shpërthimit të Luftës I Botërore u detyrua të largohej në SHBA, ku vazhdoi të punojë për çështjen kombëtare deri më 1920, kur u kthye në atdhe. Përfaqësoi shqiptarët e Amerikës në Konferencën e Paqes në Paris. Në vitet 1921-1924 ishte një nga veprimtarët në zë të lëvizjes demokratike. Në vitet 1921-1924, si publicist mbrojti idealet demokratike. Pas dështimit të Revolucionit të Qershorit, i sëmurë, e i dëshpëruar, u tërhoq nga lëvizja shoqërore. Vdiq në Korçë më 5 shkurt, 1931. Për meritat e shquara në dobi të atdheut, i është dhënë titulli “Hero i Popullit”.

Krijimet e para letrare e publicistike të Mihal Gramenos panë dritën e botimit në fillim të shek.XX. Hartoi këngë patriotike, disa prej të cilave, si “Për mëmëdhenë”, “Lamtumirë”, “Uratë për liri” u përhapën gjerësisht në popull. Është ndër nismëtarët e dramaturgjisë e të prozës (sidomos novelës) së gjatë shqipe. Shkroi novelat Oxhaku (1904-1905), Varri i pagëzimit (1909) dhe E puthura (1909), në të cilat gjeti pasqyrim me nota sentimentaliste jeta e përfaqësuesve të vegjëlisë, me brengat e saj të përditshme.

Fusha ku spikati talenti i Mihal Gramenos është publicistika. Bashkëpunoi me disa organe, por shumicën e shkrimeve e botoi në gazetat Lidhja ortodokse (1909-1910) dhe “Koha” (1911-1926), të cilat i drejtoi vetë. Shkrimet e tij publicistike shquhen për idetë demokratike dhe frymën luftarake. Mihal Grameno luftoi me këmbëngulje kundër shovinizmit fqinj dhe politikës osmanizuese të xhonturqve. Në përgjithësi novelat e tij kanë natyrë sentimentale. Tek ato gjejmë përpjekje për të krijuar mjedise të besueshme shqiptare dhe personazhe nga klasat e shtresat e ndryshme të shoqërisë sonë të asaj kohe. Ka botuar dy vepra dramatike: komedinë “Mallkimi i gjuhës shqipe” (1905) dhe dramën “Vdekja e Pirros” (1906), të dyja të shkruara në vargje. Komedia “Mallkimi i gjuhës shqipe” trajton luftën e atdhetarëve shqiptarë kundër klerit reaksionar grek dhe elementëve grekomanë; te “Vdekja e Pirros” trajtohet kthimi i Pirros fitimtar nga Italia dhe vrasja e tij me të pabesë. Veprat dramatike të Gramenos vuajnë nga fragmentizmi dhe mungesa e veprimit. Megjithatë së bashku me veprat dramtike të Çajupit e të Fan Nolit, ato i çelën rrugën dramaturgjisë shqiptare. Grameno shkroi edhe vjersha të cilat i botoi më 1912, të përmbledhura në librin me titull “Këngëtore shqipe – Plagët”.

Poezia atdhetare e Gramenos u bëri jehonë të drejtpërdrejtë ngjarjeve të vrullshme që do të sillnin Pavarësinë e Shqipërisë. Vjersha “Për Mëmëdhenë” u bë një këngë e famshme atdhetare. Është nga publiçistët në zë të Rilindjes e të periudhës që pasoi, i cilësuar si një nga pamfletistët më të njohur të së kaluarës. Shkrimet e tij publiçistike u vunë drejtpërdrejtë në shërbim të çështjes kombëtare. Drejtoi gazetat “Lidhja orthodhokse” (1909-1910) botoheshin në Shqipëri dhe diasporë, si “Lidhja ortodokse” në Korçë, “Përlindja e Shqipërisë” në Vlorë dhe “Koha” në SHBA (1911-1926), me disa ndërprerje, “Drita” në Sofje, në të cilat botoi artikuj, prozë, poezi dhe drama. Shkrimet publicistike të Mihal Gramenos shquhen për frymën popullore, për patosin luftarak, ironinë e sarkazëm therëse.

M.Gramenoja mbetet në letërsinë shqiptare, në radhë të parë, si publicist. Shkrimet e tij dhanë ndihmesë në krijimin e novelës e të dramës. Është ndër autorët e parë që solli në letërsi në mënyrë të gjerë, personazhe nga shtresat e varfëra të shoqërisë shqiptare. Gjithashtu, për t’u vlerësuar, është edhe puna studimore e Piro Takos në dekadat e fundit të shekullit që lamë pas. Ai ka meritën se përmblodhi një pjesë të mirë të veprës së Gramenos dhe e ribotoi atë në vëllime më vete. Veprimtaria publicistike e Mihal Gramenos ndahet në katër etapa:

 1) Etapa e parë: Krijimtaria publicistike, që përfshin harkun kohor të viteve 1905-1912, ku përqendrohen lëvizjet për çlirim kombëtar

2) Etapa e dytë: Përfshin shkrime publicistike të viteve 1913-1920, boshtin e së cilës e përbën problemi i ruajtjes së tërësisë tokësore të shtetit shqiptar dhe ai i rifitimit të pavarësisë së humbur gjatë kohës së pushtimit të ushtrive ndërluftuese të Luftës së Parë Botërore

3) Etapa e tretë: Përfshin veprimtarinë publicistike të viteve 1921-1924, në qendër të së cilës trajtohet tema e demokratizimit të shtetit shqiptar si dhe konsolidimi i tij

4) Etapa e katërt: Përfshin shkrimet publicistike të viteve 1925-1930, kohë në të cilën Grameno hedh bazat e letërsisë dokumentare dhe shkrimit të kujtimeve me shkrimin dhe përgatitjen për botim të vëllimit “Kryengritja Shqiptare”, gjithashtu kjo mund të quhet edhe etapa e rënies ideore të Gramenos.

Stilisti i njohur Ralph Lauren, i famshëm për dashurinë e tij për makinat e vjetra, ka arritur të grumbullojë më shumë se 60 modele të rralla makinash. Ai zotëron, ndër të tjera, një Ferrari Testarossa të vitit 1958 dhe një Bentley Blower të vitit 1929.

Të gjitha makinat e tij janë ruajtur në mënyrë të sigurt në një ndërtesë të parkut të fshehur në Bedford Hills, New York dhe midis tyre është një perlë e rrallë të cilën ai e fitoi në 1988.

Wshtë një Bugatti 57SC Atlantic dhe vlen një shifwr ‘qesharake’ prej 40 milion dollarësh. Atlantiku që është në pronësi të Lauren është zyrtarisht makina më e shtrenjtë në botë.

Pyetja e çuditshme është se si një makinë mund të vlejë një pasuri? Siç raporton Jalopnik: “Wshtë një makinë e bukur, por jo 40 milion dollarë e bukur. Pastaj përsëri në atë ajër të rrallë, nuk po paguani për vlerën, por për ekskluzivitetin”.

Ndërsa mund të shihet si “vetëm” një makinë, Atlantiku është shumë më tepër se kaq. Është një monument historik i Europës mbi rrota para Luftës. Bugatti Type 57, që përfshin Atlantikun, ishte një krijim i Jean Bugatti, djali i themeluesit Ettore.

Makinat u ndërtuan midis 1934 dhe 1940 me vetëm 710 tw tilla të prodhuara. Lloji 57 SC, ai që Lauren zotëron, është një nga modelet më ikonë të prodhuar ndonjëherë. “S” në emër qëndron për “surbaissé” që do të thotë “ulur” dhe C “kompresor”, një super ngarkues që u bë si përgjigje ndaj dëshirës së klientit për fuqi më të lartë.

Tani kanë mbetur vetëm dy modele 57SC në botë, me vetëm tre që janë prodhuar për njohuritë tona. Njëri u shkatërrua në një aksident treni në 1950. Tjetri tani është në Muzeun Automotive Mullin në Los Anxhelos – iu shit muzeut për 38 milion dollarë. I vetmi model i lirë-roaming është në duart e Ralph Lauren.

Kur Jean Bugatti e prodhoi atë, jo shumë nga bashkëkohësit e tij e kuptuan modelin. Ai debutoi në konceptin e tij Aérolithe në Paris në vitin 1935. Aérolithe ishte modeli i parë në koleksionin Type 57. Makinat ishin bërë prej aliazhi të lehtë, por shumë të fortë të magnezit të quajtur elektron në vend të fletëve të aluminit që zakonisht vishnin modelet Bugatti.

Magnezi është një metal shumë i ndezshëm, i cili e bëri tepër të vështirë për Jean për të gjetur një mënyrë për të mbajtur pjesët së bashku. Sidoqoftë, ai doli me një ide për të lidhur panelet me thumba të jashtëm dhe kreshta përgjatë çatisë.

Askush nuk e mori seriozisht konceptin e tij të ri, madje Ettore ishte në siklet dhe i zhgënjyer nga ky fakt. Sidoqoftë, me kalimin e kohës panelet elektron u bënë një përbërës nënshkrues i makinave Bugatti dhe Atlantiku u ndërtua në të njëjtën mënyrë.

Modeli i Lauren u ndërtua në 1937 dhe u ble nga një entuziast britanik i Bugatti në 1938. Stilisti e bleu atë në 1988 dhe punësoi një ekip të tërë Paul Russell dhe Co. për të restauruar modelin. Ata kanë arritur të rikthejnë plotësisht lavdinë origjinale të Atlantikut në mënyrë që ai të jetë pothuajse në të njëjtën gjendje si kur është prodhuar.

Makina ka ende disa nga tiparet origjinale, duke përfshirë vendet e mbushura me qime kali dhe të mbuluara me lëkurë dhie, dhe regjistrimin origjinal EXK6 në Mbretërinë e Bashkuar. Atlantiku mund të arrijë 125 mph (200 km / orë) mahnitëse. Ajo u vlerësua me çmimin e parw nw Shfaqjen e Pebble Beach në 1990 dhe në Villa d’Este në 2013.

Lauren e do dhe krenohet me Atlantikun e tij aq shumë sa që e mori atë si një frymëzim për linjën e tij të re të orëve. Ai ka krijuar të gjithë koleksionin bazuar në brendësinë e makinës së tij. Orët shfaqin rripa të zinj aligatori dhe forma me linjat e brendshme të drurit. (Thevintagenews)

Hollywood do të kishte qenë një periferi e parëndësishme e Los Anxhelosit nëse nuk do të ishte bërë, me kalimin e kohës, kryeqyteti i industrisë së fuqishme të filmit dhe pastaj televizionit.

Historia e saj fillon vetëm në 1886, kur një agjent i pasurive të patundshme nga Kansas, 54-vjeçari, prohibitionisti thellësisht fetar Harvey Wilcox , arrin në zonë. Ai bleu një sipërfaqe prej gjashtëqind hektarësh dhe shumë shpejt filloi të shpalosë vizionin e tij.

Do të krijonte një komunitet për të krishterët e përkushtuar të cilët do të bënin një jetë morale pa mëkat dhe alkool. Emri “Hollywood” u frymëzua nga gruaja e tij, Daieda Wilcox. Ky emër kishte të bënte me bindjet e tyre dhe ishte frymëzuar nga emri i rezidencës verore të një shoku të familjes në Çikago.

Në vitet në vijim, Hollywood-i filloi të ndryshonte drejtim, jo në drejtimin që dëshironte Wilcox, pasi vizioni i tij provoi të ishte një tjetër utopi. Zona filloi të ndërtohej me një ritëm të shpejtë, për shkak të klimës së mirë, por edhe zhvillimit dhe zgjerimit të hekurudhës.

Prospect Central Avenue – tani Hollywood Avenue – është shndërruar në një rrugë prestigjioze, ku çdo njeri i pasur në Perëndim dëshiron një shtëpi.

Në vitin 1903 komuniteti bleu një person juridik, por për shkak të mungesës së ujit të pijshëm u detyrua në vitin 1910 të bëhej pjesë e qytetit të Los Anxhelos.

Në të njëjtën kohë, qyteti pësoi një transformim tjetër, kur një grup i vogël tregtarësh hebrenj në Bregun Lindor, të cilët besuan fort në të ardhmen e kinemasë, gjetën kushtet e përsosura në Kaliforninë Jugore për xhirimet e filmave të tyre.

Duke kombinuar një klimë të butë, rrezet e diellit dhe një larmi hapësirash, periferia e qetë e Los Anxhelos me pemët e portokallit u mbush shpejt me ndërtesa, pasi filmat xhiroheshin vetëm në dritën e diellit.

Brenda disa vitesh, ish-kllounët ishin në gjendje ta kthejnë këtë eksperiment të rrezikshëm në një biznes fitimprurës dhe ta bëjnë Hollywood-in kryeqytetin e industrisë së ëndrrave me famë botërore. Nevojat e kësaj industrie të re sollën ndryshime të shpejta në komunitet, duke shkaktuar konflikte midis banorëve të vjetër dhe atyre të rinj.

Zonat rurale në veri të bulevardit kryesor u shndërruan në parcela, ku u ndërtuan shtëpi për të strehuar punëtorët. Qendrat tregtare, restorantet, kinematë, klubet dhe bankat filluan të mbinin si ‘kërpudhat’ pas shiut, në vitet 1920 dhe 1930.

Për gati tre dekada, nga kinemaja e heshtur te filmat që flasin, të famshëm si David Griffith, Samuel Goldwyn, Adolf Zukor, William Fox, Louis Mager, Jesse Laski, Daryl Zanoukot, F., Metro-Goldwyn-Mayer, Paramount Pictures, Columbia, Warner Brothers, etj.) kanë luajtur një rol kryesor në evolucionin e kinemasë.

Protagonistët e filmave, tani emra legjendarë në të gjithë botën, jetuan dhe punuan në një mjedis të pasur dhe me shkëlqim, ndërsa sjellja e tyre shpesh skandalizonte opinionin publik.

Amerika Konservatore e konsideroi Hollywood-in sinonim të mëkatit dhe “Babilonisë së Re”. Pas Luftës së Dytë Botërore, ajo gradualisht filloi të humbasë shkëlqimin e saj.

Me përhapjen e televizionit në vitet 1960, studiot kryesore të filmit u larguan nga zona dhe Hollywood u bë selia e industrisë së televizionit amerikan. Shumica e yjeve të ekranit të madh u zhvendosën në Beverly Hills. / KultPlus.com

Emri i fshatit Mandricë për shumëkënd mund të mos ketë ndonjë kuptim apo të ketë dëgjuar më parë për të. Por, ky fshat ka një histori shumë interesante dhe mbi të gjitha, është një fshat shqiptarësh të ndodhur në Bullgari, pranë kufirit me Greqinë. Sipas historianëve, fshati është themeluar në 1636 nga shqiptarë ortodoksë që kishin shërbyer në ushtrinë osmane.

Sa i përket prejardhjes së këtyre shqiptarëve, arkivat flasin se popullsitë e para të shqiptarëve erdhën nga zona e Korçës në shekullin e 18-të dhe të 19-të nga zona e Sulit të Epirit. Banorët ruajtën traditat e tyre, veshjet kombëtare dhe dialektin e tyre të veçantë të toskërishtes për shumë gjatë, ndërsa në kulmin e zhvillimit të vet, fshati numëronte rreth 3500 banorë.

Pas ndryshime të shumta gjatë luftërave ballkanike dhe vendosjes së fshatit në territorin bullgar, në 1913 u regjistrua një valë e madhe migracioni drejt Greqisë. Në ditën e sotme në fshat kanë mbetur rreth 75 banorë, kryesisht të moshuar, të cilët ruajnë ende identitetin e tyre kombëtar, ndërsa gjatë viteve të fundit janë regjistruar përpjekje për ta rivitalizuar fshatin. Por, për të rikthyer lavdinë e dikurshme, mbetet ende shumë punë për të bërë./Lexo.com.al/

Pogradeci është kryeqendra e rrethit të Pogradecit dhe bën pjesë në qarkun e Korçës. Qyteti ka një sipërfaqe prej 13 km² dhe shtrihet në bregun e liqenit të Ohrit. Pogradeci shtrihet 700 metra mbi nivelin e detit në një luginë, e cila rrethohet nga malet në perëndim dhe nga kodra të ulta në jug dhe në lindje.

Turizmi i vjeter

Pogradeci është rrethuar nga fshatrat Tushëmisht në lindje, Buçimas në juglindje, Gështenjas në jug, Verdovë në perëndim dhe Memëlisht në veriperëndim. Në Pogradec mbizotëron një klimë mesdhetare malore dhe pjesërisht kontinentale, me dimër të ftohtë dhe verë të nxehtë e të thatë. Temperatura mesatare vjetore arrin deri në 12.3 °C. Muaji më i ftohtë është janari dhe muaji më i nxehtë është gushti. Muaji më i lagësht është nëntori me reshje shiu mesatarisht 108 milimetra ndërsa sasia mesatare vjetore e reshjeve arrin në 730 milimetra.

Prane turizmit te ri

Ish-i burgosuri politik, Sherif Merdani, ka treguar për më shumë se 90 minuta, të gjithë historinë e panjohur të jetës së tij, që nga origjina e familjes nga babai dhe nëna, e deri kur u lirua nga burgjet politike të regjimit komunist të Enver Hoxhës, ku vuajti plot 16 vite, pa bërë asnjë faj dhe për të vetmin shkak, që ishte origjina e familjes, si tregtarë të pasur nga qyteti i Korçës.

I ftuar në emisionin ‘Memorie’ në TV Scan të dy gazetarëve të njohur, Dashnor Kaloçi dhe Artjan Tepelena, Sherif Merdani tregoi se pasionin për muzikën, në një farë mënyre e kishte të trashëguar edhe nga gjyshi i tij nga nëna, Sait Hoxha, nga qyteti i Shkodrës, autor teksti dhe muzike i një prej këngëve hite më të dashura të atij qyteti, “Kur më del në derë…”, i cili ka qenë shumë i njohur për këngët e tij dhe brezi i shkodranëve mbi 50 vjeç, e kujtojnë shumë mirë, si në dasmat e gëzimet familjare, ashtu dhe skenat e atij qyteti.

Përvec gjyshit nga nëna, Sait Hoxha, të cilin Merdani tha që e kishte rritur në fëmijrinë e tij, ai u shpreh se një lidhje tjetër me muzikën dhe këngën, ishte dhe familja e tij qytetare korçare, pasi gjyshi i tij nga babai, tregtar i pasur, që në vitet te Monarkisë së Zogut, kishte sjellë nga Franca, mbi 300 pllaka gramafoni me këngë të muzikës së lehtë dhe klasike, si dhe me arie nga kryeveprat e muzikës operistike botërore, me të cilat ai tha se ishte rritur. Edhe pse me biografi të keqe, si rezultat i një zbutje të luftës së klasave në fillimin e viteve ’60-të, Merdani tha se ai kishte mundur të regjistrohej dhe të mbaronte me rezultate të larta Shkollën e Mesme Pedagogjike, pas së cilës u emërua mësues në fshatin e thellë Backë të rrethit të Skraparit, ku shërbeu për tre vjet me rradhë, së bashku me shokun e tij, Hektor Bregasi, me origjinë nga Pogradeci.

Edhe pse në atë fshat ata të dy i trajtuan shumë mirë, Merdani tregoi se ai e braktisi punën e mesuesit dhe iku në këmbë në shtëpinë e tij në qytetin e Korçës, për të mos u kthyer më aty! Edhe pse aty ndihej mirë, pasi gjatë atyre tre viteve ai mësoi dhe perfeksionoi shumë mirë instrumentin e fizarmonikës, shkak për largimin e tij, u bë një ngjarje, ku në prani të tij dhe të Hektor Bregasit, nje Zhgabë (siç e quanin skraparllinjtë shpendin grabtiqar, Shqiponjën) u ul në oborrin e banesës së tyre dhe pasi u nxorri sytë dy pëllumbave që i mbante dhe i rriste Hektori, i rrëmbyen ata duke i ngritur lart në fluturim nën sqepin e tyre.

“Ja kështu, do të na shqyejnë dhe ne të dy….”, kujtonte Merdani, t’i kishte thënë shokut të tij, Hektorit, duke profetizuar me një parandjenjë të çuditëshme, fatin e tyre në vitet që do pasonin…?! Pasi ai do të arrestohej dhe do vunate 16 vite në burgjet e regjimit komunist të Enver Hoxhës, kurse Hektori do të pëfundonte në internim së bashku me familjen e tij deri në vitin 1990-të, në një fshat të Lushnjes.

Merdani kujtoj më pas fillimin e viteve ’60-të, kur ai filloi të njihej si kengëtar edhe falë ndihmës që i kishte dhënë ish-miku i tij, kompozitori dhe instrumentisti i famshëm, Agim Krajka, i cili kur shkonte në Korçë me Estradën e Ushtarit, e aktivizonte atë, duke e ftuar të këndonte në shfaqjet që jepte në atë qytet.

Po kështu, Merdani kujtoi me nostalgji edhe këngëtaren e famëshme Vaçe Zela, e cila e ndihmoi për t’u afirmuar si këngëtar i ri në mesin e viteve ’60-të, kur ai ishte në Tiranë dhe ndiqte studimet e larta në Universitetin e Shtetëror, dega Histori-Gjeografi, ku u diplomua me rezultate të larta. Por ajo që ndikoi më shumë në afirmimin e tij si këngëtar dhe që e lejoi të vazhdonte rrugën e këngës, do të ishte Nefo Myftiu, (bashkëshortja e Manysh Myftiut, anëtarit të Byrosë Politike të PPSH-së), ish-drejtoresha e Radio Tiranës, për të cilën Sherifi u shpreh se i detyrohej shumë dhe i ishte mirënjohës për tërë jetën. Kjo gjë, sepse kur shkoi Sherifi për ta takuar, pasi e kishin pezulluar që të këndonte më nëpër festivale, (si rezultat i një letre që dikush kishte në instancat e larta të Komitetit Qëndror të PPSH-së, ku tregonte biografinë “sterrë” të familjes Merdani), Nefo Myftiu, i tha djaloshit të ri Merdani: “Shko vazhdo punën, e këndo si gjithmonë, se sa të jem unë këtu, ty s’të ndalon dot askush”.

Në vijim të rrëfimit të tij perballe dy gazetarëvë të emisionit Memorie, Merdani tregoi se, para se të vinte Festivali i 11 i Kengës në Radio-Televizion, (që ishte dhe tema kryesore e emisionit), ai kishte deputuar me sukses në katër festivale para tij, duke qenë pjesmarrës që në Festivalin e 8-të të Këngës dhe kishte marrë vazhdimisht çmime, të cilat do të kulminin me vëndin e parë në Festivalin e 10-të të Këngës në Radio-Televizion, me këngën “Duart e nënës”. Më pas ai u ndal gjatë në historinë e Festivalin e 11-të, për të cilin tha se ishte një event i rrallë dhe me një nivel të tillë artistik, saqë pa e tepruar aspak, nuk i linte gjë mangut as Festivalit të Sanrremos në Itali, që atë vit u organizua jo në sallën ku bëhej vazhdimisht, por për arsye financiare, u mbajt në nje kazino.

Më pas, duke sjellë dëshmi të ndryshme nga ish-bashkëvuajtës të tij në burgun e Burrelit, Spaçit, Qafe-Barit etj., si Spartak Ngjela, Fatos Lubonja, Vladimir Balluku, apo ish-funksionarë të lartë të asaj kohe që vuanin dënimin në ato kampe e burgje, Merdani tha se shumica e tyre, ishin të mendimit dhe dilnin në konkluzionin se: Festivali i 11-të i këngës në Radio-Televizion dhe atmosfera disi liberale në Art Kulturë dhe gjithë jetën e vëndit në fundin e viteve ’60-të dhe fillimin e viteve ’70-të, në një farë mënyre ishte dhe një “grackë” e atij regjimi dictatorial, për të testuar e parë situatën dhe për të goditur siç goditi më pas në nëyrën më diabolike shumë këngëtarë, kompozitorë, artistë, poetë etj., kryesisht pjesmarrës të Festivalit të 11-të.

Lidhur me arsyet e goditjes së Festivalit të 11-të, Merdani tregoi se sipas disa dëshmive të ish-bashkëvujatëseve të tij në kampe dhe burgje, pjese e familjeve të nomenklaturës së lartë në ish-‘Bllok’-un e udhëheqjes, Enveri u nxit dhe morri shkak nga e bija e tij, Pranvera, e cila i tha: “Babi, festivali nuk kishte asnjë këngë për ty dhe as për Partinë…”! Sipas tyre, po gjatë asaj bisede, Enveri kishte thënë, se: “Më shumë po del në telvizor, ky biri i Merdanëve, tregtarëve të pasur të Korçës, se sa unë…”! Më pas Merdani tregoi se si rrodhi jeta e tij ne qytetin e Librazhdit, ku ai ishte me punë, ku edhe pse bëri një punë kolosale, duke ngritur grupet artistike amatore të Shtëpisë së Kulturës në atë qytet të vogël, duke gjallëruar jetën artistike me shfaqje e koncerte, ku falë tij, i vinin emra të njohur artistësh nga Tirana, Pogradeci etj., si Vaçe Zela, Guljem Radoja, etj.

Gjë e cila beri që, Sekretari i Parë i atij rrethi në atë kohë, Hekuran Isai, t’i premtonte, se do ta lejonte të shkonte me transferim me punë në Tiranë. Kjo gjë ndodhi, kur vetë e madhja Vaçe Zela, shkoi vetë në Librazhd në zyrën e Isait, duke i thënë se: “Sherif Merdani ishte një artist me vlera kombëtare dhe i duhej Tiranës”. Pas kësaj, Hekuran Isai, dikur nje artist amator që kishte kënduar edhe vetë me aktivitetet e klasës punëtore të Cërrikut, i premtoi se do ta lejonte Sherifin të shkonte në Tiranë, pasi sipas tij, nga Tirana atë çdo ditë e pyesin vetëm për realizimin e planit në minieren e Hekur-Nikelit dhe transferimin e Merdanit në kryeqytet.

Por sipas dëshimve të Merdanit, ajo gjë fatëkeqësisht nuk u realizua, pasi pak ditë më pas, Hekuran Isai u transferua me të njëjten detyrë në rrethin e Dibrës, e në vëndin e tij, erdhi Marko Xega nga Korça, i cili e njihte fisin e Merdanëve dhe vetë Sherifin, me “dhëmbë e dhëmballë”. Ai, jo vetëm që nuk e zbatoi porosinë e paraardhësit të tij, Isait, por urdhëroi arrestimin e Merdanit, për “agjitacion e propagandë”. Pas kësaj, drejtuesi emisionit, Kaloçi, nxorri një dokument arkivor (që ja dhuroi Merdanit para kamerave), ku ndodhej një raport-informacion i ish-sekretarit të Parë të Komitetit të Partisë së rrethit të Librazhdit, Marko Xega, i cili me datën 22 qershor të vitit 1973, njoftonte Komitetin Qëndror të PPSH-së, mbi goditjet dhe arrestimet e grupeve armiqesore në atë rreth, ku midis të tjerash, shkruhej:

“…Në Byronë Politike ka grindje dhe nuk ka unitet. Kështu ka kundërshtuar Fadil Paçrami, pra ka debate, grindje, përçarje. Fadil Paçrami e Todi Lubonja kanë qenë njerëz me pozita, por u shkarkuan se ishin bërë të pakënaqur dhe nuk e duan këtë parti, ashtu siç nuk e do dhe populli. Masa e marrë për ta nuk është e drejtë se ata janë koka të mëdha, se vendi ynë duhet të eci me kohën dhe vendet e tjera të Europës dhe nuk duhet të rrinë mbrapa dhe masat që janë marrë dhe po merr Partia, janë shumë të rrepta dhe këto janë kufizime lirie që i bëhet popullit.

Punojmë gjithë ditën, por nuk marrim gjë dhe tani jemi bërë si bagëtitë, porse kjo nuk do të zgjasë shumë etj. Revolucioni Kultural në Kinë ka qenë një blof, se Kina e ndryshoi qëndrimin e saj. Ajo u lidh me Amerikën. Mao Ce Duni nuk ekziston dhe vendin e tij e luan një aktor. Shtetet e tjera janë shumë të forta, kanë armatime që nuk i kemi etj. Ka pasur edhe raste që kanë thënë se: na u qelb vetja duke dalë në skenë me këtë muzikë dhe tani ndihet vetëm daullja, etj. Këto janë shprehur nga Sherif Merdani, i cili për krimet kundër shtetit në formën e agjitacionit e propagandës ditët e fundit është arrestuar”.

Pas kësaj, Merdani falenderoi gazetarin Kaloçi për gjetjen dhe publikimin e atij dokumenti arkivor me mjaft vlera, jo vetëm për të si person, por edhe si një dëshmi autentike, e cila tregon se si dënoheshin artistët shqiptarë në atë kohë. Në fund të emisionit, pasi falenderoi dy drejtuesit e atij formati televiziv për punën e tyre dhe temën që ata kishin përzgjedhur në atë emision, ku si asnjëherë tjetër më parë nuk i ishte dhënë aq hapësirë televizive historisë së Festivalit të 11 të Këngës në Radio-Televizion, (gjatë emisionit u dhanë edhe kater intervista nga ish-pjesmarrës të atij festivali, si:

Maestro Zhani Ciko, kompozitori dhe instrumentisti i njohur, Osman Mula, kompozitori i njohur Enver Shengjergji dhe këngëtari po ashtu i njohur, Bashkim Alibali), Merdani tregoi se si ishte përballur në vitin 1991 me Marko Xegën, (ish-sekretarin e Parë të Komitetit të Partisë së Librazhdit), njeriun që kishte firmosur arrestimin e tij, që do ta mbante atë 16 vjet pas hekurave të burgjeve, duke dhënë me detaje bisedën me atë ish-funksionarë të lartë partiak, që vdiq pak ditë pas atij takimi me një nga viktimat e tij…!

Kisha “Burimi Jetëdhënës” apo e njohur ndryshe si Katedralja e Korçës, një prej ndërtesave më të vjetra në këtij qyteti, pritet që së shpejti të rikthehet në identitet.Kjo ndërtesë, e cila prej shekujsh ka qenë simboli i besimit ortodoks jo vetëm për qytetin e Korçës, por për komunitetin e krishterë, ishte kthyer në muzeun e artit mesjetar në kohën e diktaturës.
Me fondet e siguruara nga Mitropoliti i Korçës, Hirësi Joani, si dhe nga ndihmat e besimtarëve, ka nisur rikthimi në identitet i kësaj godine.

Kjo kishë e ndërtuar më 1720, përfshinte një asamble godinash që administroheshin nga Kisha si shkolla, kolegje apo dhe institucione bamirësie.

Në vitin 1924 Kisha ‘Burimi Jetëdhënës’ iu nënshtrua një rikonstruksioni të plotë, por në kohën e diktaturës kjo godinë shërbeu si muze për shumë dekada.

Kjo katedrale , një objekt kulti madhështor i ndërtuar në fillim të shekullit të XVIII, ishte një nga kishat më të rëndësishme të vendit por edhe më gjërë.Edhe pse ndërtimi i kësaj kishe, kërkon fonde të mëdha, investimet po sigurohen nga vetë Mitropolia e Korçës dhe donacionet e besimtarëve.

Janë më shumë se 1.6 milionë shqiptarë të cilët jetojnë jashtë vendit. Shifrat janë bërë publike nga INSTAT në ditën ndërkombëtare të emigrantëve. Të dhënat flasin për një rritje të numrit të shqiptarëve që ikin nga vendi, për një jetë më të mirë. Pjesa dërrmuese e të ikurve janë pjesa më vitale e vendit, mes moshave 20 dhe 50 vjeç.Më poshtë keni edhe një historik të diasporës shqiptare ndër vite dhe vendet kryesore ku janë vendosur shqiptarët.

Historiku i Diasporës shqiptare është i hershëm. Vetë pozita e vendit ku jetojnë shqiptarët është e tillë që i bën ata të lëvizin në drejtime të ndryshme. Diaspora shqiptare është heterogjene në dy pikëpamje: të kohës së mërgimit, si dhe në pikëpamje të regjionit prej nga kanë ardhur.Duke analizuar aspektin kohor, bashkësitë më të vjetra shqiptare përbëhen nga arbëreshët në Itali dhe arvanitasit në Greqi. Të parët kanë arritur që për shekuj të ruajnë identitetin e tyre, kurse të dytët, janë në fazën përfundimtare të asimilimit të plotë, edhe pse mbase ka shpresë që kjo bashkësi të njohë një ringjallje sado të vogël.

Në radhën e këtyre bashkësive të vjetra mund të hyjë pa mëdyshje edhe bashkësia shqiptare e Egjiptit. Pas këtyre vijnë bashkësitë shqiptare në Turqi, SHBA, Belgjikë, Australi e në ndonjë vend tjetër. Të fundit vijnë mërgimtarët e katër dekadave të gjysmës së dytë të shek. XX. Shumica e tyre janë vendosur apo bëjnë përpjekje të vendosen në shtetet e ndryshme të Evropës Perëndimore, në SHBA dhe Kanada. Këtu vlen të përmendim edhe 500 mijë qytetarë të Shqipërisë, të cilët në fillim të viteve nëntëdhjetë, pas hapjes së Shqipërisë ndaj botës, u shpërngulën në Greqi, Itali si dhe në vende të tjera evropiane.

Diaspora në Itali

Arbëreshët u vendosën në Itali në shekujt XIV-XV dhe emigruan kryesisht për shkak të zhvillimeve politike e luftarake në Shqipëri. Komuniteti arbëresh ka ruajtur origjinën, gjuhën, kulturën e traditat shqiptare. Arbëreshët kanë dhënë e po japin një kontribut të shquar në historinë, kulturën dhe jetën shoqërore të Italisë. Nga arbëreshët kanë dalë mjaft personalitete të shoqërisë e kulturës italiane dhe shqiptare. Arbëreshët përbëjnë një nga pakicat etno gjuhësore më të mëdha në Itali. Prej vitit 1999, gjuha ‘arbreshe’ njihet nga qeveria italiane si gjuha e ‘pakicës etnike dhe gjuhësore.’

Në fillim të viteve 1990 shqiptarët emigruan masivisht drejt Italisë, duke formuar për nga numri komunitetin e dytë më të madh të emigrantëve në këtë vend.

Diaspora në Greqi

Migrimi i arbëreshëve në Greqi filloi në fund të shekullit të 13-të dhe mbaroi rreth vitit 1600 nga një rajon e quajtur Arbëria, e cila ishte pjesë e Despotetit të Epirit dhe i cili sot është rajoni qendror i Shqipërisë moderne. Arbëreshët së pari migruan në Thesali rreth vitit 1325 përmes rrugëve të udhëtimit që kishin shkuar në jug-lindje duke kaluar pellgun e sipërme të lumit Bistricë dhe me anë të Korçës, Kosturit dhe Grebenesë mbërritën në fushë të Thesalisë. Një tjetër pikëpamje mban se kjo migrimi ka ndodhur nga zbritëse jug-perëndim përmes rajonit të Janinës dhe Atolo-Akarnania dhe shkuan prej andej në Thesali.

Gjithashtu në Greqi ndodhet komuniteti më I madh I emigrantëve shqiptarë, të cilët u vendosën në këtë vend pas vitit 1990. Emigrantët shqiptarë janë një vlerë e shtuar për ekonominë dhe shoqërinë në Greqi. Ata janë integruar me sukses në tregun e punës dhe në shoqërinë vendase.

Diaspora në Bullgari

Diaspora në Bullgari nisi të formohej prej shekullit XV, nga migrimi i popullatës kryesisht nga Korça, Elbasani, Çermenika, Golloborda, Dibra etj. Këto flukse ndodhën për shkak të përpjekjeve prej Perandorisë Osmane, por edhe duke migruar si punonjës stinorë, zejtarë, tregëtarë etj. Më vonë një pjesë e tyre u vendosën në Ukrainë, ndërsa një grup tjetër në Trakinë jugore. Një valë tjetër migrimi ndodhi gjatë shekujve XIX-XX, të cilët u vendosën në Sofie me marrëveshjen dypalëshe për mbrojtjen e pakicave.

Diaspora në Turqi

Në Turqi ndodhet diaspora më e madhe shqiptare. Shqiptarët në Turqi kanë emigruar në të gjitha kohërat, duke filluar prej shekullit XVI, kur viset shqiptare ishin pjesë e Perandorisë Osmane. Shumica e tyre u shpërngulën në periudhën e Rilindjes dhe u vendosën në Stamboll dhe në disa qytete të Turqisë Aziatike, si Izmir, Bursë dhe Ankara. Migrimi masiv nga Kosova dhe viset e tjera shqiptare drejt Turqisë ndodhi në katër periudha. Vala e parë ndodhi pas Traktatit të Lozanës në vitin 1923, vala e dytë pas marrëveshjes Ataturk-Stojadinovic në vitin 1938, ndërsa vala e tretë pas marrëveshjes së fshehtë Tito-Kyprili të vitit 1953. Një valë e katërt ndodhi në fillim të viteve 1970.

Diaspora në Rumani

Diaspora në Rumani është ndër më të shquarat për nga kontributi për pavarësinë e Shqipërisë. Ajo ishte një ndër vatrat më të fuqishme të Rilindjes Kombëtare. Migrimi ndodhi përgjatë shekujve XVII-XX.

Diaspora në Kroaci

Diaspora në Kroaci është diaspora e fundit që ruajti emërtimin arbënesh ose arbanë. Diasporat pas vitit 1731 u quajtën diaspora shoqiptare. Shqiptarët që migruan në fillim të viteve 1750 u vendosën në Hrtkovc dhe Nikinc.

Diaspora në Egjipt

Në Egjipt që nga fillimi i shekullit XVIII, me vendosjen e Mehmet Ali pashës si vali i Egjiptit, numri i shqiptarëve atje ishte rritur vazhdimisht. Dinastia shqiptare e Mehmet Ali pashës kishte sunduar vendin e faraonëve për 150 vjet, nga viti 1805 deri më 1952. Meqenëse shumica e tyre ishin ushtarë, ata ishin shpërndarë edhe nëpër vise të tjera, si në Palestinë, Siri, Liban, Libi, Hixhaz, Jemen e Sudan. Këtë më së miri e vërtetojnë pasardhësit e shumë familjeve me origjinë shqiptare që jetojnë sot atje me mbiemrin Arnauti ose El-Albani.

Diaspora në Ukrainë

Shqiptarët filluan të emigrojnë drejt Ukrainës në fillim të shekullit XVIII, por valët më të mëdha migruese ndodhën në fillim të shekullit XIX, për tu shpëtuar trazirave e rreziqeve të luftërave ruso-turke.

Diaspora në Liban

Familjet e para prej viseve shqiptare mbërritën në Liban në shekullin e XVIII, në kohën e Mehmet Ali Pashës, valiut shqiptar të Egjiptit. Rrënjët e Diasporës shqiptare të Libanit janë edhe familjet e emigruara në kohën e Vaso Pashës, Guvernatorit shqiptar të Libanit.

Diaspora në Slloveni dhe Bosnje-Hercegovinë

Valët migratore të shqiptarëve drejt Sllovenisë dhe Bosnje-Hercegovinës kanë ndodhur kryesisht prej viseve të Shqipërisë Veriore, Kosovës, shqiptarëve të Maqedonisë dhe Malit të Zi. Numri i shqiptarëve u shtua gjatë dekadave të para të shekullit XX. Pas luftës së Dytë Botërore shqiptarët e Kosovës u vendosën në Slloveni dhe Bosnje-Hercegovinë në kontekstin e lëvizjes brenda ish-Jugosllavisë, kryesisht për punë, studime ose arsye politike.

Diaspora në Argjentinë

Diaspora shqiptare në Argjentinë është formuar prej diasporës arbëreshe. Fluksi më I madh drejt Argjentinës ndodhi në fillim të shekullit XX dhe shumica e tyre u vendosën në kryeqytetin Buenos Aires.

Diaspora në Siri

Shqiptarët migruan në Siri në dekadat e fundit të Perandorisë Osmane, gjatë fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, në kohën kur po rriteshin përpjekjet për pavarësinë e Shqipërisë. Një valë tjetër ndodhi gjatë viteve 1912-1913, kur shqiptarët migruan në këtë vend për t’i shpëtuar represionit serb. Shqiptarët e Sirisë janë vendosur kryesisht në Damask dhe në disa qytete të tjera të mëdha të këtij vendi.

Diaspora në Rusi

Shqiptarët filluan të migrojnë në Rusi rreth fundit të shekullit XIX, në mënyrë të tërthortë, nëpërmjet viseve të tjera të ish Perandorisë Osmane. Këto valë migrimesh ndodhën për shkak të nevojave të mëdha për fuqi punëtore në sektorët e industrisë, hekurudhave etj. Gjatë viteve 1920-1930 në ish-Bashkimin Sovjetik u vendosën mjaft emigrant politikë shqiptarë.

Diaspora në Australi

Valët e para migratore të shqiptarëve drejt Australisë filluan në fund të shekullit XIX dhe u zgjeruan në dekadat e para të shekullit XX, pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë.

Diaspora në Zvicër

Diaspora shqiptare në Zvicër përbëhet nga dy grupime: shqiptarët nga Kosova dhe viset e tjera shqiptare të-ish Jugosllavisë, që emigruan në Gjermani, pas vitit 1971, me heqjen e vizave dalëse nga ky vend, dhe shqiptarët nga Shqipëria që migruan pas vitit 1990. Grupi i parë i diasporës shqiptare u shndërruan gradualisht nga emigrant ekonomikë në një komunitet emigrantësh politikë dhe mbështetën fuqishëm luftën për pavarësinë e Kosovës. Shqiptarët përbëjnë aktualisht popullatën e katërt më të madhe në Zvicër.

Diaspora në Gjermani

Shqiptarët nga Kosova dhe viset e tjera shqiptare emigruan në Gjermani pas vitit 1971, me heqjen e vizave dalëse nga ish Jugosllavia. Pas vitit 1990 drejt Gjermanisë migruan dhjetra mijra shqiptarë nga Shqipëria.

Diaspora në Mbretërinë e Bashkuar

Prej fillimit të shekullit XX në Mbretërinë e Bashkuar kishin migruar disa intelektualë shqiptarë. Pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri, në Londër ishin vendosur një grup i vogël ish krerësh të organizatave antikomuniste, por pa ndikim në jetën e vendit pritës dhe të Shqipërisë. Diaspora shqiptare në Mbretërinë e Bashkuar filloi të formohet pas vitit 1990, prej shqiptarëve emigrant ekonomikë nga Shqipëria si edhe prej disa grupimeve azil kërkuesish nga Kosova dhe viset e tjera shqiptare në rajon. Prezenca e shqiptarëve u rrit pas krizës së Kosovës në vitin 1999, ku dhjetëra mijëra shqiptarë, kryesisht nga Kosova dhe Shqipëria, u vendosën në këtë vend.

Diaspora në Kanada

Shqiptarët filluan të migrojnë në Kanada pas vitit 1990, duke përfituar kryesisht nga mundësitë që ofron programi i migrimit në këtë vend të specialistëve të kualifikuar.

Diaspora në Belgjikë

Diaspora shqiptare në Belgjikë u formua kryesisht pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore dhe vendosjes në Shqipëri të regjimit komunist. një pjesë e përfaqësuesve të organizatave antikomuniste, shumica me prirje monarkiste, u vendosën në këtë vend për tu organizuar e siguruar mbështetje për përmbysjen e regjimit komunist. pas vitit 1971, me heqjen e vizave dalëse nga ish Jogusllavia, shqiptarët nga Kosova dhe republikat e tjera t ëish Jogusllavisë, u vendosën në këtë vend si emigrant ekonomikë. Pas vitit 1990 në Belgjikë emigruan edhe mjaft shqiptarë nga Shqipëria.

Diaspora në Vendet Skandinave

Diaspora shqiptare në vendet skandinave përbëhet nga tre grupime kryesore: shqiptarët e Kosovës, Malit të Zi dhe Maqedonisë së Veriut, të cilët migruan në këto vende gjatë viteve 1971-1990 si emigrant ekonomikë.

Diaspora në Austri

Austria ka qenë një destinacion i preferuar i shqiptarëve në të gjitha kohërat. Megjithatë, komuniteti më i madh i emigrantëve ekonomikë shqiptarë u vendos në këtë vend pas vitit 1990.

Diaspora në Francë

Shqiptarët filluan të migrojnë në Francë pas vitit 1990. Ndërkohë, pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri, kishin migruar në Francë një grup I vogël ish krerësh të organizatave antikomuniste./Blerina Ruka-Montreal, Kanada.

JORGJI QIRJAKO*

“KUSH ISHTE SALI BUTKA”, KRONIKË HISTORIKE

Në prag të përvjetorit të shpalljes së Republikës shqiptare të Korçës, më 10 dhjetor 1916, shtëpia botuese “Helga’s Secrets” botoi kronikën historike “Kush ishte Sali Butka”, të autorit Petraq Katro, sekretari i Sali Butkës, njëherësh edhe protagonist i ngjarjeve të viteve 1915-1917 dhe kronikan i drejtpërdrejtë i tyre.

Me këtë rast, po botojmë për lexuesin kronika historike dhe dokumente të rëndësishme, që hedhin dritë mbi rolin e Sali Butkës në shpalljen e Republikës shqiptare të Korçës në bashkëpunim me Themistokli Gërmenjin e patriotët e tjerë, si edhe me autoritetet ushtarake franceze, si: kapiteni Masjet, koloneli Deskoins, koloneli Burnazel, gjenerali Sarrej etj.

Ky botim i përfunduar nga Petraq Katro në vitin 1936, mbeti në dorëshkrim deri në ditët e sotme, por zbulon të vërteta historike të panjohura apo të tjetërsuara, që kanë vlerë të padiskutueshme, jo vetëm për Qarkun e Korçës, por edhe për historinë e Shqipërisë.

Kur ushtria franceze u shtri në këtë krahinë në vitin 1915, u ndodh përballë një lëvizje të gjerë të armatosur shqiptare, që luftonte për dëbimin nga krahina e pushtuesve grekë, se Korça e Gjirokastra ishin përcaktuar në Traktatin e fshehtë të Londrës si territore që do t’i jepeshin Greqisë.

Forcat patriotike të Qarkut të Korçës reaguan dhe e rrethuan qytetin e Korçës: çetat e Sali Butkës, që bashkëpunonin me austriakët, u shtrinë prej Kamenicë gjer në teqenë e Melçanit dhe fuqitë e Themistokli Gërmenjit, me mbështetjen bullgaro-maqedonase, nga Podgoria deri në Melçan. Të dy komandantët bënë marrëveshje për ta shtrënguar ushtarakisht Korçën dhe për ta mbajtur nën kontroll.

Komandanti Sali Butka i dërgoi autoritetit ushtarak në Korçë, kolonelit Burnazel, këto kërkesa:

1)Të ngrihet flamuri shqiptar në Korçë. 2) Të çelen shkollat kombiare shqip në Korçë dhe të mbyllen shkollat greke. 3) Ushtria franceze të dalë nga qyteti i Korçës dhe të qëndrojë në Debojë, te kazermat.

(P.Katro, “Kush ishte Sali Butka”).

Në këto rrethana të pafavorshme strategjike e ushtarake për francezët, gjeneral Sarrej dërgoi në Korçë kolonelin Deskoins me dy batalione këmbësorie dhe skuadrone kalorësie dhe një bateri artilerie, me udhëzime të qarta: “Gjenerali nuk do në Korçë as grekë të asnjë lloji, as italianë, as esatistë”

Më 23 nëntor 1916, koloneli largoi nga Korça qeveritarin grek Argjiropolos me gjithë shpurën e tij dhe shpërndau bandat e andartëve. Dekuan e çmoi ndjenjën kombëtare shqiptare në Korçë, që, sipas tij, “okupacioni grek ka mundur të mos e lërë të marrë frymë, por nuk ka mundur ta mbysë”. Por kjo masë ishte e pamjaftueshme. Korça dhe krahina e saj ishin të rrezikuara dhe nuk ishin në duar të shqiptarëve.

I rrethuar nga forcat luftarake të Sali Butkës, koloneli francez bëri përçapje për të kontaktuar me Sali Butkën. Ai dërgoi te Sali Butka një delegacion ushtarak me në krye major Masjet, bashkë me një dërgatë të qytetarisë së Korçës. Bisedimet qenë të suksesshme.

KONDITAT E SALI BUTKËS PËR BASHKËPUNIMIN ME FRANCEZËT

1. Vetëqeverimi i Kazasë së Korçës, i cili do të përmbledhë provizorisht edhe fshatrat e Bilishtit, Kolonjës, Oparit dhe Gorës deri sa të lirohen dhe vendet e tjera të Kazasë.

2. Flamuri zyrtar do të jetë flamuri i Skënderbeut me shqiponjën dykrenare.

3. Gjuha zyrtare do të jetë shqipja.

4. Do të formohet një komision prej 5 patriotësh, i zgjedhur nga luftëtarët e lëvizjes kombëtare, i cili do të përmbushë detyrat e një qeverie me kompetencë që të bëjë ligje, të emërojë dhe të pushojë nëpunës, të ndryshojë dhe të rregullojë çdo gjë q’e sheh të dobishme dhe t’arsyeshme.

5. Administrata shqiptare do të përbëhet nga elementë të provuar patriotë.

6. Gjykatoret do të veprojnë në gjuhë shqipe dhe me personel të aftë për plotësimin e detyrës.

7. Arsimi do të jetë krejt shqiptar dhe në baza të shëndosha kombëtare.

8. Të mbyllen të gjitha shkollat propagandistike greke.

9. Postat dhe telegrafët do të dependohen nga administrata shqiptare.

10. Të formohet një Polici për të mbajtur qetësin’ e qytetit.

11. Të formohet një gjindarmëri shqiptare me komandantë shqiptarë, për të mbajtur rregullin dhe qetësin’ e vendit.

12. Të formohet një grup ushtarak me oficerë shqiptare, nën komandën e një oficeri të lartë francez, i cili do të shërbejë si gjurmues – de recounaissance – për të ndihmuar veprimet franceze.

13. Komanda franceze detyrohet të mbrojë vetëqeverimin e Kazasë së Korçës nga çdo kërcënim.

14. Qeveria franceze merr detyrim moral që të përkrahë të drejtat e Shqipërisë dhe veçanërisht të Kazasë së Korçës në konferencën që do të mblidhet kur të mbarojë lufta.

Pasi u pëlqyen këto 14 pika, të përkthyera frëngjisht, komandanti Sali Butka e nënshkroi dhe e vulosi. Zarfi i vulosur iu besua Tefik Panaritit dhe Llazo Progrit për t’ia dorëzuar komandantit francez, Descoins. “Dje pasdreke, në orën 3:30, Themistokliu dhe unë (P.Katro), vajtëm një vizitë te Koloneli Discoins, ku gjetëm dhe Major Massiet, të cilët na pritën me një familjaritet dhe kordialitet të jashtëzakonshëm. Koloneli, duke i dhënë dorën Themistokliut, ia shtrëngon dhe i thotë: “Jam me të vërtetë i lënduar nga pritja madhështore dhe nderimet që iu bënë Majorit Massiet dhe komisionit që dërgova te Sali Butka. Majori më bëri një përshkrim të gjallë dhe të hollësishëm të takimit të djeshëm me përshtypje të një ndjenje dashurie dhe admirimi, si për Sali Butkën, ashtu dhe për sekretarin e tij me kulturë franceze dhe pour les vaillants combattants de l’Albanie. Veçanërisht më ka bërë përshtypje përmbajtja e letrës së Sali Butkës me konditat e tij të inspiruara nga një ndjenjë e lartë atdhedashurie dhe të cilat n’esencë nuk ndryshojnë nga ato që kemi biseduar bashkë. Dua t’ju shfaq gëzimin tim për këtë gjë dhe të na konsideroni paskëtaj, që të dyve, si miqtë tuaj më të sinqertë. Konditat e Sali Butkës (të cilat ua tregoi) po i studioj me vërejtje dhe do t’ia përcjell kryetarit tim, me një raport të gjatë shumë të favorshëm, se forcojnë dhe konsolidojnë dhe veprën tuaj”.

JA SI E PËRSHKRUAN KOLONEL DESCOINS MARRËVESHJEN ME SALI BUTKËN:

“…Ky evolucion po bëhet progresivisht. Një përçapje personale e Sali Butkës, i cili që lart nga Teqeja e Melçanit vazhdonte të bënte pjesë në aspiratat e bashkatdhetarëve të tij, i shpejtoi evenimentet; më 3 dhjetor në mbrëmje mora nga ky një letër, në të cilën deklaron se është i dispozuar të dorëzojë armët në rast se komandanti proklamonte independencën e Kazasë së Korçës dhe protektoratin ushtarak francez. Nuk kisha, pa dyshim, cilësinë që të merrnja vendimin e dëshiruar nga Sali Butka, por kisha detyrë të studionja në mënyrë të plotë çështjen dhe t’i furnizoja gjeneralit kryekomandant të gjitha elementet e determinimit të tij. U vura në këtë studim, ekskluzivisht në terrenin ushtarak, d.m.th. se ekzaminova konsekuencat që pranimi ose refuzimi i propozimeve të Sali Butkës munt të kishin mbi operacionet e ushtrive aleate të Orientit”.

Në orën 10 të natës të po kësaj date, Descoins-i mori telegramin konvencional – siç e përshkruan ay vetë – të nënshkruar nga De Berne Lagarde. Disa minuta më vonë mori një telegram të dytë zyrtar nga kryekomandanti Sarail, i cili pranonte pikëpamjet e raportit të Descoins-it.

Petraq Katro shënon saktësisht si një kronikan:

“Ditën e shtunë në mëngjes, vjen Sabri Panariti i dërguar nga Themistokliu dhe na lajmëroi në mënyrë konfidenciale se konditat tona u pranuan dhe se do të na i bënte njoftimin zyrtarisht. Sabriu na tha gjithashtu se të nesërmen, më 10 dhjetor, do të nënshkruhet një protokoll për vetëqeverimin e Kazasë së Korçës, do të ngrihet flamuri kombëtar dhe do të zgjidhet një këshillë qeveritare. Duke bërë këtë bisedim me Sabrinë, hyn në dhomë një ushtar i çetës së Qazim Panaritit, i dërguar nga ky që komandonte kufirin e xhadesë së Maliqit dhe i thotë se ka ardhur një oficer francez, që kërkon të takohet me Sali Butkën. Vajtëm në vendin q’ishim takuar dhe herën e parë dhe gjetëm majorin Massiet, me një ushtarak tjatër pa grada, të shoqëruar nga Qazimi Panariti. Formalitetet e përshëndetjes këtë radhë ishin si midis të njohurve. Majori me buzë në gaz i thotë Sali Butkës: ‘Kam ardhur t’ju sjell lajmin gazmor se konditat tuaja u pranuan’. Dhe nxjerr menjëherë nga çanta një zarf të vulosur, të cilin ia dorëzon Sali Butkës, duke i thënë: ‘E quaj vehten time shumë të lumtur që m’u ngarkua mua ky mision t’ju komunikoj këtë vendim gazmor’.

Sali Butka e falënderoi për ndjenjat dhe simpathin’ e tij që ushqen për çështjen shqiptare dhe i shtrëngon dorën. Hapim zarfin aty për aty dhe lexuam:

”Korçë, më 9 dhjetor 1916, Zotit Sali Butka, komandant i luftëtarëve vullnetarë shqiptarë, Melçan.

Sipas instruksioneve të marra nga Kryekomandanti Gjeneral Sarail, kam nderin të vë në dijeninë tuaj se komanda aleate e sheh më sy të mirë dhe çmon lëvizjen tuaj patriotike për të drejtat e popullit shqiptar për liri dhe indipendencë. Gjithashtu, mori parasysh dëshirat e shfaqura në letrën tuaj të datës 4 të këtij, të cilat i gjeti të arsyeshme dhe i autorizuar t’ju komunikoj pëlqimin dhe aprovimin e tyre si vijon:

Autonomia shqiptare e Kazasë së Korçës brenda juridiksionit t’okupasionit francez dhe brenda kufijve të caktuar nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër. Flamuri zyrtar i Kazasë Autonome do të jetë. Gjuha zyrtare do të jetë shqipja, por korrespondenca me autoritetet franceze do të bëhet në gjuhën frëngjisht. Do të formohet një këshillë qeveritare me kompetenca të gjëra. Të gjitha vendimet do të aprovohen nga një i deleguar i Komandës Franceze, i cili do të quhet Delegati Këshilltar. Mbyllja e gjithë shkollave të huaja. Do të formohet një Polici shqiptare për shërbimet e qytetit dhe një gjindarmëri shqiptare nën komandën e oficerëve shqiptarë. Do të formohet një gjindarmëri lëvizëse me oficerë shqiptarë, nën komandën e një oficeri madhor francez, e cila do të bashkëpunojë me repartet ushtarake franceze në luftimet eventuale kundër armiqve. Të gjitha degët e administratës do të përbëhen nga elementi autokton shqiptar, i emëruar nga Këshilla Qeveritare me aprovimin e Delegatit Këshilltar. Komanda ushtarake aleate, merr detyrim të mbrojë autonominë e Kazasë së Korçës nga çdo rrezik, që mund të kërcënohet.

U mor gjithashtu parasysh dëshira juaj q’i përket mbrojtjes të të drejtave të Shqipërisë në Konferencën e ardhshme të Paqes, të cilën kryekomandanti ia referoi Qeverisë Franceze, mbasi nuk dependon nga kompetencat e tij.

Pranoni, Zoti Komandant, shprehjet e konsideratës sime më të lartë. Me urdhër të Kryekomandantit t’ushtrive Aleate të Lindjes. (nënësh.)

Kolonel Descoins Komandant i Qarkut të Korçës. Majori Massiet me bishtin e syrit vëzhgonte me vërejtje fytyrën e Sali Butkës, kur po lexonja dhe i përkthenja letrën, që të kuptonte përshtypjet e tij. Pasi u mbarua leximi, Majori pyet Sali Butkën në ësht’ i kënaqur nga përgjigjja.

Sali Butka i thotë: ‘Jam shum’ i kënaqur nga përgjigjja e Zotit Gjeneral Sarail dhe ju lutem t’i transmetoni mirënjohjen time të thellë dhe ndjenjat e mia më të sinqerta, bashkë me urimet për triumfin e kauzës s’Aleatëve’. Koloneli Deskoins së bashku me shtatmadhorinë e tij dhe Themistoliun punuan gjithë natën dhe hartuan dokumentin e shpalljes të vetëqëverimit të Kazasë së Korçës, që, sipas Deskoins, do të përbënte në njëfarë mënyre “Statusin themeltar të Shtetit autonom të Korçës.

Në Protokollin e datës 10 dhjetor 1916, sanksionohet: ‘Sipas dëshirës së popullit shqiptar, të cilën e rrëfeu me anë të përfaqësonjësve të tij, Kazaja e Korçës, bashkë më qarqet e Bilishtit, Oparit dhe Gorës, formojnë krahinën vetëqeveritare të Korçës për t’u qeverisur prej qeveritarëve shqiptarë, nën mbrojtjen e komandës së ushtrisë franceze’, (protokolli i 10 dhjetorit 1916).

Kazanë do ta qeveriste një komision prej 14 shqiptarësh, 7 të krishterë dhe 7 myslimanë, gjuha zyrtare do të ishte gjuha shqipe, flamuri shqiptar i Skënderbeut, me një kordhele trengjyrëshe të Francës.Themistokli Gërmenji u emërua shef i Policisë, ndërsa Petro Harizi u zgjodh sekretar i Përgjithshëm i Këshillit qeveritar.

Dekuani e përshkruan kështu momentin kur u shpall publikisht Protokolli:

“Themistokliu doli në ballkon, iu drejtua popullit me një fjalim dhe, në mes brohoritjesh, shpalosi flamurin e Skënderbeut, kravatuar me ngjyrat franceze, në vendin ku ditë më parë valonte flamuri grek”.

Ky ishte një akt historik tejet i rëndësishëm në historinë e Korçës dhe të Shqipërisë, sepse afirmonte karakterin etnik shqiptar të krahinës së Korçës dhe administrimin e saj nga shqiptarët, ishte një marrëveshje me përmbajtje politike dhe ushtarake e arritur mbi baza pariteti dhe interesi të ndërsjellë, por me vlera kombëtare për ne, jo vetëm për në atë moment, por edhe më vonë gjatë përballjeve në Konferencën e Paqes, që Korça t’i mbetej përfundimisht Shqipërisë (P.Katro, “Kush ishte Sali Butka”, Tiranë 2020).

Qe nga 6 dhjetori i 1912-ës, ditës me borë të Shën Kollit, kur qyteti i Korçës u pushtua nga ushtria greke kostandiniste, duke përzenë garnizonin turk, në kuadër të Luftës Ballkanike. 6 nëntori i 1916, ishte e treta herë që ushtria greke përzihej nga qyteti, kësaj here nga trupat ushtarake franceze të kolonelit Decoin, pjesë e armatës së Lindjes së gjeneral Sarait, me qendër në Selanik.
Territori shqiptar ishte i gjithi i pushtuar nga palët ndërluftuese: Gjithë Shqipëria veriore nga forcat austriake, ndërsa zona e Pogradecit, Ohrit dhe Manastirit, nga forcat austriake dhe bullgare; Jugu, me qendër Gjirokastrën, nga italianët, ndërsa Kazaja e Korçës, që përmblidhte Kolonjën, Devollin, krahinat malore të Gorës dhe Oparit, që nga 6 nëntori 1916, gjendej nën pushtimin francez…

Ka nje rregull: kur një ushtri pushtuese okupon një vend: ose vendos aty një “Regjim pushtimi”, duke ngritur një Komande ushtarake të vetën, me fuqi civile, ushtarake dhe gjyqësore, ose vendos një “Regjim civil” vendas, nën kontrollin e saj, duke i deleguar autoriteteve vendase kompetenca të gjera në fushën e administrimit të jetës, si tregëtinë, arsimin, shëndetsinë, jetën civile në përgjithësi.
Patriotët korçarë, duke pare tek Franca një fuqi ushtarake miqsore, me regjim të përkohshëm, që kish okupuar territorin e kazasë për nevojat e luftës, e duke evidentuar si rrezik real vetëm faktorin grek, me synime të qarta aneksuase për të ashtuquajturin “Vorio-Epir”, bashkëpunuan me autoritetin ushtarak frëng duke i mundësuar Krahinës së Korçës të administrohej sipas statusit të dytë, asaj të Autonomise vendore, nën mbrojtjen e Francës.

Ja si e përshkruan në kujtimet e veta ditën e 10 dhjetorit 1916, një nga bashkëkohësit, Nikollaq Zoi, pjesëmarrës në qeverimin e qytetit: “…Mëngjezin e 10 dhjetorit, ditën e dielë, një ditë e kthjellët e plot diell, sikur edhe natyra kremtonte, populli i tërë, burra e gra, të rinj e fëmijë, u grumbulluan më të djathtë e më të mëngjër në Bulevardin e Shën Gjergjit, ku ishte edhe shtëpia e Themistokliut dhe pak më poshtë qendra e komandantit frëng.

Rreth orës 10 para mesdite, Themistokliu me buzëqeshje dhe i lumtur, i rrethuar nga shokët e tij, u drejtua në kopshtin e Shën Gjergjit, që ishte në oborrin e faltores, dhe pasi mbajti aty një fjalim të shkurtër, së bashku me 14 anëtarët e Këshillit administrative, që përfaqësonin popullin e Korçës, vajti në banesën e Komandantit frëng, që ishte karshi faltores së Shën Gjergjit, ku e priste koloneli me shtatmadhorinë e tij.

Në sallën e Prefekturës u mbajt fjalimi që vijon: “Ne, të zgjedhur nga populli shqiptar, deklarojmë përpara përfaqësuesit të Francës që Kazaja e Korçës, bashkë me Bilishtin, Kolonjën, Oparin dhe Gorën formojnë një qark më vete, të administruar nga nëpunës shqiptarë. Ju lutem të na vini nën mbrojtjen e autoritetit ushtarak frëng…”
Koloneli Decoin u përgjegj si vijon: “Më shfaqte tashti dëshirën e popullit shqiptar të Kazasë të Korçës që të jetoni të lirë dhe kërkoni mbrojtjen e ushtrisë franceze. Si përfaqësues i Komandantit francez pranoj dëshirën tuaj. Deklaroj pra se, që sot 10 dhjetor 1916, Kazaja e Korçës, bashkë me Bilishtin, Kolonjën, Oparin dhe Gorën u formua qark me vete, i administruar nga nëpunës shqiptare, nën mbrojtjen e autoritetit ushtarak frëng!
Pas kësaj, të 14 delegatët korçarë dolën në ballkonin e ndërtesës dhe midis brohorimave të popullit që priste përjashta, Themistokliu ngriti me madhështi flamurin shqiptar dhe mbajti një fjalim të shkurtër.

Protokolli mbi Krahinën Autonome të Korçës.

Më poshtë po ju paraqes “Protokoll Marrveshjen” që përfaqësuesit e popullit të Korçës nënshkruan me Autoritetin ushtarak francez të qytetit, në datën 10 dhjetor 1916.

Neni 1.
Në përputhje me dëshirën e popullit shqiptar të shprehur nëpërmjet delegatëve të tij, Kazaja e Korçës me rrethet e varura prej saj, të Bilishtit, të Kolonjes, të Oparit dhe të Gorës formohet si krahine autonome e administruar nga nëpunës shqiptare nën mbrojtjen e pushtetit ushtarak francez.

Neni 2.
Administrata e kazasë i besohet një Këshilli prej 14 anëtarësh, gjysma të krishterë dhe gjysma myslimanë.
Ky këshill ngarkohet:
1)Të marrë të gjitha masat e nevojshme për një administrim të mirë të Kazasë së Korçës dhe të rretheve të varura prej saj;
2)Të kontrollojë funksionimin e të gjitha shërbimeve publike.

Neni 3.
Këshilli do t’i parashtrojë për miratim pushtetit ushtarak francez emrat e titullarëve të nëpunësive të ndryshme. Emërimet për këto nëpunësi do të bëhen nga pushteti ushtarak francez.

Neni 4.
Do te krijohet, nën autoritetin e një Prefekti të Policisë, një trupë xhandarmërie – policie me detyrën për ruajtjen e rendit të brendëshëm.

Neni 5.
Do të krijohet një trupë “xhandarmarie e lëvizshme shqiptare” me detyrën që të ruajë pavaresinë e territorit dhe lirinë e banorëve të saj.

Neni 6.
Do të mund të krijohen gjithashtu, për të njëjtin qëllim, njësi të rregullta vullnetarësh, efektivi i të cilave do të varet nga rrethanat dhe nga kreditë e disponushme.

Neni 7.
Kur do të urdhërohen të veprojnë, forcat e policië, xhandarmëria lëvizese dhe trupat e vullnetarëve, do të jenë nën autoritetin e epërm të oficerit francez, që është komandant i rrethit të Korçës.

Neni 8. 
Gjuha zyrtare do të jetë shqipja.

Neni 9.
Flamuri i kazasë së Korçës do të jetë flamuri tradicional i Skënderbeut me shiritat tringjyrësh të flamurit francez.
Për Autoritetin ushtarak francez: kol. Decoin.

Për popullsinë, 14 delegatë, si më poshtë: Vasil Singelo, Vasil Kondi, Koço Noçka, Rafail Avrami, Nikollaq Evangjeli, Thimaq Cali, Llambro Mborja, Sali Babani, Emin Rakipi, Shaqir Shabani, Hysen Dishnica, Haki Shemshedini, Qani Dishnica, Tefik Rushiti.
Këshilla e administratës, në të parën mbledhje që bëri, ditën e 10 dhjetorit pasdreke, përveç komisionit financiar emëroi edhe kryesekretarin e saj z. Petro Harizi.
Kryesimi i Administratës do të bëhet çdo muaj, me sistem rotacioni, për secilin anëtar të këshillit.
Korçë, me 10 dhjetor 1916

Qeverisja vendore

Nga pikpamja ligjore Krahina Autonome e Korçës kishte tiparet e një shteti: kish një territor të përcaktuar, një organ legjislativ (këshilli vendas + autoriteti ushtarak francez), një organ ekzekutiv (administratë) dhe një gjykatore (civile dhe penale). Kish monedhën e vet (frangun shqiptar), emetonte pulla (poste dhe taksë), si dhe dogana (postë kufitare)
Këshilli administrativ – Ishte organi legjislativ, aktet e të cilit që të hynin në fuqi duhet të miratoheshin paraprakisht nga Komandanti francez i Krahinës. (E ngjashme me marrdhëniet midis Parlamentit dhe Presidentit)
Përbëhej nga 14 anetarë, gjysma të krishterë dhe gjysma myslimanë.
Kryesohej nga njeri prej anëtarëve, me rrotacion çdo muaj. Merrte pjesë edhe një përfaqësues frëng, i deleguar nga Komandanti ushtarak.
Këshilli votonte buxhetin, përpilonte ligjet që nevoiteshin sipas shërbimeve të ndryshme, përcaktonte pagat e nëpunsave, si dhe tarifat doganore apo taksat lokale. Administrata civile shqiptare nga 10 dhjetori 1916 deri në 17 shkurt 1918, përbëhej nga:

Qeveria (Administrata) – Ishte një organ ekzekutiv dhe përbëhej nga disa degë, si më poshtë:
-Prefektura e Policisë – Kryesohej nga Prefekti, një kryesekretar, një përkthyes, 15 policë dhe 200 gjindarmë policie. Ajo përgjigjej për mbajtjen e rendit dhe qetësisë publike në krahinë. Themistokli Gërmenji u caktua Prefekti i Policisë.
-Drejtoria e Financave – Kish në vartësi doganat, pyjet, postën, hambaret, qymyrin e gurit. Shtypte të holla, pulla poste, pulla takse. Ajo ishte shërbimi më kryesor i qeverimit. Mbante kontabilitet për çdo shpenzim dhe të ardhur që krijohesh në krahinë. Kryefinancier ish Nikollaq Zoi.
-Arsimi – Administronte shkollat shqipe të krahinës. Kish një drejtor, 2 shkronjës dhe 3 inspektorë. Drejtor i parë ka qenë V. Pula.
Për vitin 1917, kemi 57 mësues në qytete dhe 40 në katunde. Librat shtypeshin në dy shtpshkronja që kish atëhere Korça. Ne shkollat e qytetit, krahas shqipes u futën edhe disa orë frëngjisht, deri në nëntor 1917, kur çeli dyert e tij Liceu frëng.
-Ushqimi – Ky shërbim kish një drejtor dhe 3 shkronjës dhe nëpërmjet kontrollorëve që vareshin nga Prefekti i Policisë evidentonte sasinë dhe cilesinë e lëmenjve (grurit) për të garantuar bukën e popullatës dhe vjeljen e tatimit për prodhuesit (bujqit).
Për kushtet e vështira të prodhimit dhe për të shmangur spekullimet e tregëtarëve vepronte një sistem rekuizimi (grumbullim i detyrushëm), që pasi i linte fshatarit grurin për farë dhe për nevojat ushqimore të familjes, pjesën tjetër, tepricën, qe i detyruar t’ia dorëzonte shtetit, me çmim të përcaktuar. Një regjim i tillë kontrolli vepronte edhe për sheqerin, orizin, vajin, etj, duke garantuar mallrat në treg nga spekullimi i mundshëm i spekullatorëve.

Posta – Qeveria emetonte pullat e saj. Stampa u përgatit nga patrioti argjendar Ilo Dhimitri. Posta varej nga drejtoria e financave.

-Gjykatorja – Kishte një kryetar, dy gjykatës, një prokuror, një kryesekretar, 4 shkronjës dhe 2 ftuesa. Për krimet penale u krijua “juria”. Vendimet jepeshin në “Emër të Popullit”
-Gjindarmëria lëvizore – ishte një trupë ushtarësh që luante rolin e mbrojtjes së krahinës nga kërcenimet që mund t’i vinin asaj nga fqinjët kufitarë. Nën komandën e një oficeri frëng ishin rreth 700-800 ushtarë, të gjithë shqiptarë. Rrogat dhe pajimet e tyre siguroheshin nga qeveria.
-Spitali dhe Streha publike – Qeveria mbante me shpenzimet e saj një spital. Aty shërbenin 4 mjekë vendas dhe vullnetarisht edhe një mjek ushtarak francez.
Kishte gjithashtu edhe një strehë për të varfërit, që i ndihmonte ata me veshmbathje dhe ushqime (asistence sociale).
-Doganat – Ishin ato që siguronin pjesën dërmuese të të ardhurave të krahinës. Dogana varej nga Drejtoria e financave, ndërsa tarifat doganore i vendoste Këshilli.
-Suretea – Veç shërbimeve shqiptare, në një godinë të veçantë me shumë dhoma, vepronte “suretea fringe” (shërbimi informativ i ushtrisë). Ai varej drejtperdrejt nga qendra në Selanik dhe as Komandanti frëng i Krahines dhe as Qeveria shqiptare nuk kishin asnjë pushtet mbi të. Ajo luajti rolin kryesor në grumbullimin e “provave” për akuzat që u ngritën ndaj Themistokliut si “tradhëtar” i Francës.
PS. Marre prej A. Simonard, Essai sur l’independence albanaise, Paris 1942 fq.309-310

Vrasja e Themistokliut dhe shfuqizimi i Autonomisë…

Ndonse ka kaluar një shekull, për qytetarët korçarë, por edhe për historiografinë shqiptare, kanë ngelur enigma rrethanat dhe motivet se pse francezët, që fillimisht u mbështetën tek Themistokli Gërmenji kur krijuan Krahinen Autonome të Korçës, një vit më pas, u detyruan ta eliminojnë atë edhe fizikisht dhe të shfuqizojnë, në 16 shkurt 1918, “Protokoll Marrveshjen” e datës 10 dhjetor 1916, duke e kaluar Krahinën e Korçës, nga statusi i “Vetadministrimit” në statusin e “Pushtimit”!!
Mbase do të duhet të presim vitin që vjen, kur të deklasifikohet “Dosja gjyqësore” e 9 nëntorit të vitit 1917, kur Gjykata Ushtarake Franceze e Selanikut, e deklaroi atë fajor për “Tradhëti të lartë” dhe e dënoi “me vdekje”, me pushkatim.
Sipas bisedave me babanë që, si historian por edhe si korçar, që bëri hulumtime për të ndriçuar sadopak të vërtetën, eliminimi fizik i Themistokli Gërmenjit, për francezët, ishte një casus belli (pretekst) për të suprimuar (shfuqizuar) Krahinën Autonome të Korçës.

Kur, në 10 dhjetor 1916, francezët negociuan me patriotët korçarë për konstituimin e Autonomisë së Krahinës patën parasysh dy qëllime:
-Së pari, të menaxhonin me kosto minimale një territor të pushtuar lufte me ndihmën e vetë shqiptarëve, të cilët, në të kundërt, mund t’i kishin armiq potencialë. Francezët ishin në dijeni se korçarët patriotë mbështesnin me çdo kusht këdo që u garantonte lirinë e qytetit te tyre nga synimet aneksioniste të Greqisë. Prandaj francezët ditën, me mjeshtëri, ta përkëdhelnin sedrën kombëtare shqiptare dhe ta përdornin atë në interes të tyre.
-Se dyti, ata e joshnin Greqinë kostandiniste, që të renditej në luftë nga ana e forcave të Boshtit (Mbreti i saj ishte kushëri me Kajzerin gjerman), që nëse kalonte në anën e Antantës, Franca u premtonte t’u jepte si kompensim krahinën e Korçës, që grekët e ëndërronin të bënin të tyren, ndonëse e kishin pushtuar 3 herë në 4 vite, ende s’e kishin aneksuar.
Në Athinë, para nentorit 1916, ishte në fuqi mbreti Kostandin, ndërsa në Selanik kishte ngritur krye Elefteros Venizellos (opozitar ndaj Mbretit), i cili u bashkua me Antantën. Kur në nentor 1917, Mbreti u përzu nga vendi dhe Greqia iu bashkua Antantës, Venizelos vuri si kusht suprimimin e Krahinës autonome të Korçës dhe eliminimin politik dhe fizik të Themistokli Gërmenjit.
Kjo qe arsyeja e vërtetë e vrasjes së Themistokliut, ndërsa akuzat si “tradhëtar” i Francës, si “bashkëpunëtor” i austriakëve etj. qenë vetëm elemente dytësore justifikimi për këtë dënim kapital të tij.
Pra Themistokliu, figurativisht, ishte kurbani që i bënë francezët Krahinëes së Korçës për të kënaqur interesat shoviniste të Greqisë.
Nuk vonoi, dhe dy muaj më vonë pas pushkatimit të Themistokliut, u shfuqizua edhe Statusi i Autonomisë së Krahinës.

Ja teksti integral i shfuqizimit të Autonomisë të Krahinës.

Vendim
1.Protokolli i 10 dhjetorit 1916 shfuqizohet.
2.Administrata e territorit të Kazasë së Korçës, që tani ndodhet e pushtuar, u besohet autoriteteve ushtarake franceze të përfaqësuara nga Komandanti i grupit të Maliqit.
3.Komandanti i grupit të Maliqit është ngarkuar që:
-Të lëshojë urdhëresat për të gjitha masat e administratës, të financave dhe të Policisë.
-Të emërojë nëpunësit.
-Të kontrollojë shërbimet botore.
4.Ai ka ndihmen e një “Këshilli konsultativ” prej 12 antarësh, gjysma të krishterë dhe gjysma myslimanë, i cili është emëruar prej tij dhe të cilin ai mund ta konsultoje për vendimet që duhen marrë për administrimin e mirë të vendit.
5. Zbatimi i vendimeve të Komandantit të territorit sigurohet nga një oficer francez, që mban titullin e Administratorit të deleguar, i cili ngarkohet me drejtimin e të gjitha shërbimeve.
Nëpunësit e të gjitha kategorive, të cilët rekrutohen nga popullsia e vendit janë nën autoritetin e tij të drejtpërdrejtë.
6.Sipas zakoneve të vendit, drejtësia administrohet nga gjykatës vendas të emëruar nga Komandanti i territorit.
7.Një xhandarmëri e policisë, nën urdhërat e Administratorit të deleguar, është e ngarkuar të mbajë rendin dhe sigurinë në vend.
Gjenerali Sal (Salle)
Komandant i grupit të Maliqit.
Korçë, 16 shkurt 1918

Rëndësia historike e Krahinës Autonome të Korçës

Fatkeqsisht historia jonë mijavjeçare është histori e mbijetesës, nën regjime pushtimi, e këtij populli të vogël brigjeve të Adriatikut! Fillimisht nën romakët, mandej nën bizantinët, bullgarët, serbët, osmanët, francezët, austriakët, italianët, për të mos folur më pas për “pushtimet” ideologjike të jugosllavëve, rusëve, kinezëve e tash së fundi amerikanëve.
Por kjo “bimë e egër”, e vogël në shtat por shumë vitale në përshtatje, ka ditur t’u mbijetojë shekujve, duke ruajtur territorin, gjuhën dhe zakonet e veta.
Shqiptarët kanë bërë edhe shumë gabime gjatë Historisë: kanë luftuar më shumë me njeri-tjetrin se me pushtuesit; kanë qenë shpesh naive me të huajt për të kuptuar se në histori nuk ka as motra e as vëllezer por ka interesa; janë mburrur më shumë se sa kanë punuar; kanë lajkatuar qeveritarët, në vend t’u kërkonin më tepër llogari; Por gjithsesi kanë mbijetuar në një botë të trazuar dhe grabitqare që ndryshon me shpejtësi.
Nuk ështe pak!

Shumë popuj të këtyre përmasave sot janë zhdukur e asimiluar.
Në vitet e Luftës së Parë Botërore, kur territori i trojeve shqiptare u bë arenë luftë e palëve ndërluftuese, patriotët korçare, me durim, me largpamësi, me negocim, ditën të marrin nga pushtuesi më të mirën e mundshme për popullin e vet, në ato rrethana kritike e dramatike që nuk vareshin prej tyre dhe kur fuqitë ndërluftuse kishin bërë plane për coptimin e trojeve të tyre (Traktati i fshehtë i Londrës 1915).
Luftrat në territoret shqiptare nuk kanë qenë asnjëherë të shqiptarëve dhe prej shqiptarëve.
-Ne vitet 1916-1918 në asnjë qytet ku banonin shqiptarë nuk valvitej askund flamuri i Skëndërbeut, veçse në Korçën tonë.
-Në asnjë qytet tjetër pushteti vendor dhe shërbimet publike ndaj popullatës nuk i kryente asnjë administratë shqiptare, veç Korçës sonë.
-Në asnjë qytet tjetër të Shqipërisë nuk këndohej lirisht si në Korçën tonë, himni kombëtar dhe në shkolla mësohej gjuha e ëmbël shqipe.
Ja këto, e shumë të tjera, janë fakte e rrethana që na bëjnë ne, pasardhësit e atyre burrave të mençëm e atdhedashës, që datën e 10 dhjetorit ta kemi një datë feste dhe emrin e Themistokli Gërmenjit një simbol krenarie për qytetin tonë.

Gëzuar Ditën e 10 dhjetorit!

Një kronikë e kohës
Më poshtë po u sjell një kronikë të kohës të Mbretërisë, të pasqyruar në gazatën lokale “Gazeta e Korçës”, me rastin e kremtimit të 22 vjetorit të “Krahinës Autonome të Korçës”, në 10 dhjetor 1938.

“…Midis një entusiazmi të kulluar popullor dhe manifestimesh patriotike të nxehta u kremtua pardje të shtunën, Festa Kombëtare e 10 dhjetorit, e lidhur aq ngushtë me emrin e dëshmorit të madh Themistokli Gërmenji.
Tregu ishte zbukuruar me flamurë dhe shkollat kishin pushim. Nga ora 10 paradarke, megjith që ishte dite pazari, përpara Bashkisë filluan të mblidheshin shumica të mëdha populli. N’atë kohë arrijnë atje dhe autoritetet civile, ushtarake e fetare, duke patur në krye Prefektin z. Veli Vasjari. Gjithë në atë orë një shumicë tjetër, e përbërë kryesisht prej nxënësve të shkollave të ndryshme të qytetit, ishin grumbulluar rreth e rrotull Monumentit të Dëshmorit , në kopshtin “Themistokli Gërmenji”

Ceremonia filloi me lutjen e zakonshme në Kishën e Shën Gjergjit, të kryesuar prej Hirësisë së Tij Peshkopit Evllogji. Në mbarim të lutjes Hirësia e Tij mbajti një fjalim duke ekzaltuar përpjekjet dhe sakrificat e dëshmorëve për çlirimin e Kombit.
Nga kisha, kortezhi i gjatë, që kishte në krye bandën, u drejtua për në kopshtin që nderohet me emrin e dëshmorit Themistokli.
Këtu mbajti fjalimin e ditës profesori i Liceut z. Niko Stralla. Fjalim, të cilin po e botojmë më poshtë, ishte me të vërtetë i goditur dhe u duartrokit nxehtësisht prej shumicës që kishte mbushur gjithë kopshtin dhe pjesën e bulevardit përpara monumentit.
Menjëherë pastaj banda ekzekutoi himnin mbretëror dhe atë të Flamurit që u mbuluan me brohoritje për L. M. T. Mbretin dhe për Atdhenë.
Ceremonitë u mbyllën me pritjen ne bashki të popullit…”

Marrë nga “Gazeta e Korçës”, 10 dhjetor 1938, Klodi Stralla

Në Italinë e pas Luftës së Dytë Botërore konkurset e bukurisë femërore ishin si një terapi shëruese për shoqëri italiane, dalë e shkatërruar nga lufta. Ishin tejet popullore, por këto konkurse bukurie gjithashtu patën një rol kryesor në evidentimin e vajzave të reja të cilat më vonë do të bëheshin yjet e kinemasë italiane.

“Miss Italia” e vitit 1950 ishte Arbëreshja Annamaria Bugliari nga katundi Arbëresh i Shën Sofia i Epirit. Në foto me Sofia Loren, e cila zuri vendin e dytë.

Titullin e fitoi në Salsomaggiore, në edicionin e parë që realizohej në këtë qytet, dhe që në fakt ishte edicioni i shtatë në historinë e “Miss Italia”.

Annamaria Bugliari lindi më 1934 në Romë ku babai i saj, nënkryetar i Shoqatës Kombëtare të Partizanëve, ishte edhe avokat. Pas një eksperience të shkurtër në botën e kinemasë (ajo bëri dy filma, në njërin prej të cilëve ishte antagonistja e Lucia Bosè, Vajzat e Piazza di Spagna), u martua me avokatin Marcello Giordani me të cilin kishte dy fëmijë. Sot ajo jeton në Romë, është e ve dhe gjyshe.

Foto kortezi e Adela Kolea/diasporashqiptare

Pandemia e vitit 1918 ishte përhapur ne ate kohe në tre valë, nga pranvera e vitit 1918 deri në dimrin e vitit 1919 – duke vrarë 50 milionë deri në 100 milionë njerëz në të gjithë botën. Vala e parë në pranverën e vitit 1918 ishte relativisht e butë. Shumica e vdekjeve ndodhën në vjeshtën e vitit 1918, vala e dytë dhe njëherësh më e rënda e këtij gripi.Sipas CNN, ekspertët e shëndetësisë presin që infeksionet e COVID-19 të rriten këtë dimër pasi virusi që shkakton këtë sëmundje është një coronavirus, dhe coronaviruset e tjerë përhapen më shumë gjatë dimrit. Në ajrin dimëror, më pak të lagësht, grimcat që mbajnë virus mund të qëndrojnë në ajër më gjatë. Për më tepër membranat tona të hundës janë më të thata dhe më te prekshme nga infeksioni në dimër. Derisa moti bëhet më i ftohtë, ne kalojmë më shumë kohë në ambiente të mbyllura pa ajrosje të mjaftueshme që do të thotë se sëmundja ka gjasa më larta të përhapjes.

Pse vala e dytë ishte më vdekjeprurëse?

Ekzistojnë disa mundësi pse vala e dytë e vitit 1918 ishte kaq e tmerrshme, duke përfshirë ndoshta mundësinë e pësimit të mutacionit si dhe modelet e lëvizjes ose edhe sjelljes njerëzore në atë kohë. Dimri reflektonte edhe me përhapje të gjerë të gripit, derisa njerëzit qëndronin më shpesh të mbyllur brenda shtëpive të tyre.

“Ndoshta nuk arriti që të infektonte kaq shumë njerëz në pranverë”, u shpreh John Barry autor i librit The Great Influenza.

“Pastaj një mutacion mjaftoi që të rezultonte me këto infektime dhe ndoshta ishte gjithashtu më virulent”, shtoi ai.

Tek pacientët me Gripin Spanjoll, sëmundja e pneumonisë zhvillohej dhe operonte shpejt duke vrarë njerëzit deri në ditën e dytë. Përpjekjet për Luftën e Parë Botërore veçse kishin filluar, përhapja e shfrenuar u ‘ndihmua’ edhe nga lëvizjet e trupave dhe kampet e mbingarkuara ushtarake.Një pengesë e madhe ishte mungesa e njohurive për karakterin, sjelljen dhe ashpërsinë e virusit, shkruan CNN.Vërshimi i valës së dytë bëri që disa njerëz dhe mjekë të mendonin se kishin të bënin me një sëmundje tjetër, ndryshe nga ajo në pranverë.

Avantazhi i ditëve moderne

Tani nëse ecim përpara në vitin 2020. Përparimet e shumta shkencore na kanë dhënë një avantazh të lehtë në zbutjen e përhapjes dhe efekteve të sëmundjeve të frymëmarrjes si gripi dhe COVID-19.

Përmirësimet teknologjike iu kanë lejuar studiuesve të shohin qelizat dhe viruset përmes mikroskopëve elektronikë dhe kristalografisë me rreze X, që iu mundëson gjithashtu edhe kapjen e miliona imazheve të tyre.

Mikrobiologët tani mund të izolojnë, identifikojnë si dhe të përshkruajnë strukturën e viruseve.

Megjithëse kemi teste të coronavirusit, një e metë qëndron se nuk ekzistojnë aftësitë e mjaftueshme testuese, dhe testimi zgjatë shumë, sipas reporters Gina Kolata.

“Gjendja rëndohet pasi simptomat e coronavirusit ngjasojnë me ato të gripit, gjë që mund të ngarkojë sistemin e testimit”, u shpreh ajo.

Vitet e progresit shkencor na kanë mësuar se si sëmundjet e frymëmarrjes përhapen nga pikat e frymëmarrjes mes kontaktit të ngushtë, si dhe nga higjiena e pamjaftueshme. Sidoqoftë, për të qenë efektivë, këto përparësi shkencore dhe mjekësore kërkojnë pajtueshmëri nga publiku.

Çfarë mund të bëjmë?

Duke marrë parasysh që rastet me COVID-19 janë në rritje dhe mund të rriten këtë dimër, ka gjëra që mund të bëjmë për të ndaluar përhapjen. Masat paraprake si distancimi fizik, shmangia e grumbullimeve dhe udhëtimet e panevojshme, larja e duarve dhe mbajtja e maskave janë akoma të rëndësishme.Grumbullimi i artikujve ushqimorë si dhe i artikujve mjekësorë – mund të ndihmojë në kufizimin e udhëtimeve në dyqane, duke ulur kështu shanset e përhapjes.Në vitin 1918, nuk kishte një vaksinë të aprovuar për përdorim. Kësaj radhe me coronavirusin programi Operation Warp Speed si dhe programe të tjera janë duke testuar vaksinat për të qenë në gjendje të trajtojnë publikun potencialisht deri në pranverën e vitit 2021, raporton CNN.Ajo që ende ka vlerë të madhe është edhe marrja parasysh e udhëzimeve shëndetësore nga autoritetet lokale për sa i përket njohurive shkencore.

“Nëse distancimi shoqëror dhe maskat janë efektive kundër coronavirusit, nëse jemi me fat, ato mund të rezultojnë efektive edhe kundër gripit”, u shpreh Kolata.

“Unë do të shpresoja që njerëzit t’i marrin vaksinat kundër gripit – jo se ato janë 100 për qind efektive, por sigurisht që ndoshta do të ishte më mirë se sa asgjë”, shtoi reporterja. /Telegrafi/

Julian Deda, aktori i humorit dhe anëtari i Këshillit Kombëtar të Partisë Demokratike,ka ironizuar hapjen e partive të reja, që po mbijnë si kërpudhat në prag të zgjedhjeve.

Jul Deda :Çfarë bëra sot gjithë ditën?

U zgjova në mëngjes dhe u nisa për punë. Rrugës, meqë kishte shumë trafik, hapa një parti shpejt e shpejt.

Mbërrita në punë, bëra prova për skeçet e javës.

-Dola nga puna, rrugës për në shtëpi, meqë kishte akoma më shumë trafik, thashë po e mbyll partinë që hapa në mëngjes dhe po hap një parti tjetër nga darka.

-Afër shtëpisë ndalova për të blerë bukën. Ndërkohë që po paguaja, mora vesh se shitësja kishte hapur një parti të vetën. Nuk u habita edhe aq.

-Hyra në shtëpi, më doli gruaja përpara, më përqafoj dhe më thotë hajde se kemi një surprizë për ty. Çfarë?- i thashë. Bashkë me femijët kemi menduar të hapim një parti, tha ajo. Unë kryetare, djali sekretar për marrdhëniet me jashtë, vajza nën kryetare. Po unë? – i thashë i tronditur. Çfarë do ti zemer?-më tha ajo gjithë dashuri. Më jep sekretarin e përgjithshëm, i thashe unë. Jo, më tha, këtë post e ka zënë Maxi (qeni i shtëpisë).

U mërzita dhe u ula në qoshen time dhe nuk kam lëvizur prej dy orësh.

P.s. Çfarë të bëj, më thoni ju…?!

Korça, sot datën 24 tetor, përkujton 76 vjetorin e çlirimit.Nuk është rastësi që në pikat kyçe të historisë së këtij qyteti, që nga themelimi e në vazhdim, janë prezent figura të shquara që ja kanë ngritur më lart emrin dhe famën Korçës!

Në 24 tetor 1944,Jonuz Baliko Latollari bashkë me misionin anglez hyjnë të parët në Korçën e çliruar, ku u pritën me brohoritje e tufa lulesh nga populli patriot i këtij qyteti. Pikërisht këto momente entuziazmi të papërshkrueshëm i fiksoi mjeshtërisht në celuloid, me aparatin e tij, Jonuz Baliko Latollari.

Autori i fotove të rralla ditën e çlirimit të Korçës më 24 tetor 1944, është Jonuz Baliko Latollari (1887-1970) nga Panarit-Grabockë Korçë, pjesëmarrës në të dy Luftrat Botërore.